October 2018

- मुहम्मद मुश्ताक तजारबी
    दहशतवाद म्हणजे काय? हा अपराध कोण करतो? काही व्यक्ती, गट, संघटना, समुदाय किंवा राष्ट्रे, सरकार किंवा वांशिक, भाषिक आणि सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाचा दावा करणारी राष्टे व राज्ये सुद्धा हा अपराध करतात का?
या पुस्तकात मध्यकालीन महत्त्वाच्या समस्याचा उहापोह केला आहे. दहशतवादासंबंधी इस्लामचा काय दृष्टिकोण आहे याचे स्पष्टीकरण करीत आहे.

आयएमपीटी अ.क्र. 64       -पृष्ठे - 56        मूल्य - 20           आवृत्ती - 4 (2012)
डाउनलोड लिंक : https://app.box.com/s/0bcopsjp8imy4q1hevrc4zuxa7bdkcoi

इस्लाम आज्ञाधारकांसाठी (मुस्लिमांसाठी) कोणती कर्तव्यें निश्चित करत आहे. हा फार विस्तृत विषय आहे. याचा खुलासा करण्यासाठी हजारहून जास्त पाने खर्च करावी लागतील. आपण येथे खोलात न जाता सर्वसामान्य चर्चा करू या. इस्लामच्या प्रमुख आदेशांचा येथे थोडक्यात आढावा घेतला तरी आपला उद्देश पूर्ण होणार आहे. हे प्रमुख आदेश दोन भागांमध्ये विभागले जाऊ शकतात.
एक म्हणजे जे आदेश मौलिक महत्त्वाचे आहेत. इस्लामच्या शिकवणुकीत अशांचा समावेश श्रध्देनंतर लगेचच केला गेला आहे.
दुसरा प्रकार म्हणजे ज्या आदेशांचे स्वरूप हे पहिल्या प्रकारांपासून भिन्न आहे ते पहिल्या प्रकारच्या आदेशानंतर येतात. त्यांचे महत्त्व हे पहिल्या प्रकारच्या आदेशानंतरचे आहे.
म्हणून पहिल्या प्रकारच्या आदेशांचाच आपण स्वाभाविकपणे प्रथम विचार करु या कारण हे मौलिक स्वरूपाचे आदेश त्यातही प्रथम श्रेणीतील आहेत.
इस्लामने मुस्लिमांसाठी कोणत्या मौलिक अशा कर्तव्यांची जबाबदारी निश्चित केले आहे? उत्तरासाठी आपणास अनुमान अथवा कयास करण्याची मुळीच आवश्यकता नाही कारण प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी त्यांचा स्पष्ट उल्लेख केलेला आहे.
‘‘इस्लामचा पाया पाच बाबींवर आधारित आहे. 1. अल्लाहशिवाय इतर कोणीही दुसरा ईश्वर नाही, मुहम्मद (स.) अल्लाहचे प्रेषित आहेत, 2. नमाज अदा करणे, 3. जकात अदा करणे आणि 4. रमजानचे उपवास (रोजे) ठेवणे, 5. पाचवे कर्तव्य हज यात्रा करणे होय.’’ (बुखारी)
प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या एका कथनानुसार (हदीसनुसार) त्यांनी ‘‘इस्लामचा पाया पाच गोष्टींवर आधारित आहे.’’ असे म्हटल्यानंतर प्रेषितांनी ‘‘दायिम’’ हा शब्दसुध्दा वापरला आहे. या शब्दाच्या समावेशानंतर अर्थ असा होतो की ‘‘इस्लाम पाच खांबांवर उभा आहे.’’ आता खांब म्हणजे संपूर्ण इमारत नव्हे. ते त्या इमारतीचे अंग आहेत. इमारतीच्या इतर अंगाप्रमाणे खांब इमारतीचे एक महत्त्वाचे अंग आहे. इमारतीत त्यांचे महत्व हे अनन्यसाधारण असे आहे. जोपर्यंत खांब उभे राहत नाहीत तोपर्यंत इमारतीचे इतर भाग पूर्ण होतच नाहीत आणि त्यामुळे इमारत उभी राहाणे अशक्य आहे. त्याचप्रमाणे इस्लामची कर्तव्ये जर पाळली गेली नाहीत तर इस्लामच्या इतर शिकवणींना आचरणात आणणे कठीण जाते. जर या मौलिक कर्तव्यांना डावलून काही कर्तव्ये पार पाडली गेलीत तर तो फक्त कर्तव्याचा आभास असेल आणि तत्त्वहीन कृत्य असेल. म्हणून मौलिक अशा महत्त्वाच्या कर्तव्यांना पार पाडले म्हणजे इतर कर्तव्यांना पार पाडण्यासारखे आहे. या दुसऱ्या प्रेषितकथनात (हदीसीमध्ये) फक्त याच इस्लामच्या मूलतत्त्वांना आणि कर्तव्यांना इस्लाम असे संबोधण्यात आले आहे.
प्रेषित मुहम्मद (स.) यांचे कथन आहे, ‘‘इस्लाम म्हणजे तुम्ही याची खात्री करावी की ईश्वर दुसरा नाही फक्त अल्लाह आणि मुहम्मद (स) हे अल्लाहचे प्रेषित आहेत आणि तुम्ही नमाज अदा करावी, जकात द्यावी रमजानचे उपवास (रोजे) ठेवावेत आणि काबागृहाचे हज करावे आयुष्यातून एकदा तरी.’’
पहिल्या हदीसीमध्ये ही कर्तव्ये ‘‘इस्लामचे खांब’’ असे संबोधले गेले परंतु ते अतिमहत्त्वाचे असल्याने त्यांनी संपूर्ण इस्लामला प्रदर्शित केले आहे हे आपण खालील चर्चेतून पाहू या. आपण या इस्लामच्या प्रथम श्रेणीतील कर्तव्यांविषयी जाणून घेऊ या.

प्रथमतः आपण काबागृहाच्या बांधकामाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि त्याचे महत्त्व पाहू या. पितापुत्र (इब्राहीम व इस्माईल) काबागृहाचे बांधकाम उभारीत होते व प्रार्थना करीत होते,
‘‘हे आमच्या पालनकर्त्या प्रभू! आमच्याकडून या सेवेचा स्वीकार कर. तू सर्वांचे ऐकणारा आणि सर्व काही जाणणारा आहेस. हे प्रभू आम्हा दोघांना तुझे आज्ञाधारक बनव. आमच्या वंशामधून असा समाज घडव, जो तुझाच आज्ञाधारक झालेला असेल. आम्हाला आमच्या उपासनेचा विधी सांग आणि आमच्या उणिवांकडे दुर्लक्ष कर. निःसंशय तू क्षमावंत आणि दयावंत आहेस.’’ (कुरआन २: १२७-१२८)
पितापुत्राच्या वरील प्रार्थनेवरून हेच सिध्द होते की काबागृह बांधण्याचा जो मूळ हेतु होता तो साध्य करण्यासाठी त्यांच्या वंशामधूनच तो समाज उभा राहिला जो आज्ञाधारक (मुस्लिम) होता.
येथे हे स्पष्ट केले पाहिजे की त्यांच्या प्रार्थनेत त्यांनी विनवणी केली होती,
‘‘आमच्या वंशामधून असा समाज घडव जो तुझाच आज्ञाधारक झालेला असेल.’’
येथे मुस्लिम हा शब्द वापरण्यात आलेला आहे. मुस्लिम या शब्दाचा अर्थ होतो आज्ञाधारक.
काबागृहाचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर इब्राहीम (अ.) यांनी आपल्या पुत्राला आणि पत्नीला इतरत्र स्थलांतरित केले नाही. ते तेथेच स्थायिक झाले, जो वाळवंटी, ओसाड प्रदेश होता व तो निर्मनुष्य प्रदेश होता. काबागृहाजवळ त्यामुळे त्यांची जी वंशावळ जन्माला येणार होती ती सर्व ‘‘त्या एक अल्लाहचेच आज्ञाधारक असतील.’’ इब्राहीम (अ.) यनी स्वतः अल्लाहजवळ त्यावेळी प्रार्थना केली,
‘‘हे पालनकर्त्या प्रभू! मी एका निर्जल व ओसाड खोऱ्यात आपल्या संततीच्या एका भागास तुझ्या आदरणीय घराजवळ आणून वसविले आहे. हे पालनकर्त्या प्रभू! असे मी अशासाठी केले आहे की या लोकांनी येथे नमाज कायम करावी.’’ (कुरआन १४: ३७)
‘‘या लोकांनी येथे नमाज कायम करावी’’ याचा अर्थ असा आहे की त्यांनी अल्लाहची सेवा (इबादत-उपासना) करावी. अल्लाहचा धर्म पाळावा आणि त्याचा प्रसार करावा. प्रार्थना श्रध्दाशीलतेचे अनिवार्य अंग आहे. म्हणून ‘‘लोकांनी नमाज कायम करावी’’ याचा अर्थच असा होतो की इस्लाम धर्म (आज्ञाधारकता) पूर्णरूपेन प्रस्थापित केला जावा. अल्लाहच्या आज्ञाधारकतेचा (इस्लाम) एक आदर्श त्यांच्या वंशात प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या हस्ते त्या ठिकाणी प्रस्थापित झाला याची साक्ष इतिहास देत आहे.
त्यांच्या वंशातून पुढे आज्ञाधारक समाज कसा बनणार होता? अल्लाहच्या आज्ञाधारकतेच्या पध्दती त्यांना कशा प्रकारे माहीत होणार? यासाठी त्या पितापुत्रांनी अल्लाहजवळ अशी विनवणी केली होती,
‘‘हे पालनकर्त्या प्रभू! या लोकांमध्ये ह्यांच्यातील एक प्रेषित उभा कर. जो तुझे संदेश यांना ऐकवील आणि यांना ग्रंथ आणि विवेकाची शिकवण देऊन ह्यांचे जीवन पवित्र करील. तूच प्रभूत्वशाली न्याय करणारा आहेस.’’ (कुरआन २: १२९)
मानवी इतिहासातील या दोन प्रार्थना आहेत ज्यांचा स्वीकार अल्लाहने कालांतराने (सुमारे २००० वर्षानंतर) केला. आदरणीय मुहम्मद (स.) यांच्या रूपात ‘प्रेषित’ आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या (सहाबी) रूपात ‘आज्ञाधारक समाज’ उभा केला. (इस्लामी राष्ट्र निर्माण केले.) हा आज्ञाधारक समाज म्हणजेच मुस्लिम समाज आणि मुस्लिम राष्ट्र होय. त्यांचे नाव मुस्लिम (आज्ञाधारक) यासाठी झाले की इब्राहीम (अ.) यांनी त्यांचा उल्लेख आपल्या प्रार्थनेत याच मुस्लिम शब्दाने केलेला होता. अशा प्रकारे इब्राहीम (अ.) यांनी मुहम्मद (स.) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना मुस्लिम हे नाव अगोदरच दिले होते. हे कुरआनच्या ‘हज्ज’ या अध्यायाने सिध्द केले आहे.
वरील विवेचनाने हे सिध्द होते की काबागृहाला इस्लामचे प्रेरणास्रोत आणि केंद्र संबोधने अगदी योग्य आहे.

मानवी शरीर अनेक अवयवांचे मिळून बनले असले तरी त्याच्या प्रत्येक अवयवाचे महत्त्व एकसारखे नाही. त्याचप्रमाणे भक्तीचे अनेक अंग आहेत आणि त्यांच्यापैकी प्रत्येक भागाचे महत्त्वसुध्दा एकसारखे नाही. जसे मानवी शरीरात मेंदू, हृदय यांचे विशेष महत्त्व आहे. त्याचप्रमाणे भक्तीमध्येसुध्दा इस्लामनुसार, नमाज, रोजा, हज यांचे विशेष महत्त्व आहे. हे इस्लामचे आधारस्तंभ आहेत. त्यांच्या विशेष महत्त्वाची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
१) त्यांचा संबंध प्रत्यक्ष निर्मात्याशी आहे. ते सर्व अल्लाहसाठीच आहेत. या भक्तीत एकीकडे अल्लाह आणि दुसरीकडे मनुष्य (भक्त) असतात. दुसरीकडे मात्र परिस्थिती याविरुध्द असते. यातसुध्दा अल्लाहच्या प्रसन्नतेसाठीच भक्ती असते तरीपण अल्लाह आणि मनुष्याच्या दरम्यान दुसरा कुणीतरी (दलाल) असतो. त्या दलालांविना ती भक्ती अथवा पूजा पूर्ण होऊच शकत नाही. मनुष्य जेव्हा इस्लामचे आधारस्तंभ असलेले उपासनाविधी (नमाज, रोजा, हज, जकात) इ. पार पाडताना त्याचा अल्लाहशी प्रत्यक्ष संबंध येतो. जेव्हा तो न्यायाधीशाच्या भूमिकेत असतो तेव्हा इस्लामी आदेशांचे पालन आणि अल्लाहची प्रसन्नता त्याद्वारे प्राप्त करणे हेच ध्येय असते. हाच व्यवहार इतर ठिकाणीसुध्दा असतो. त्याच्या जीभेद्वारे, हात, पाय याद्वारे अशाच प्रकारचे कृत्य घडत असते.
२) इस्लामचे या आधारस्तंभांचे स्वतंत्र असे स्वरूप आहे आणि त्यांच्यावर भक्तीचा शिक्का मारला गेला आहे. प्रथमदर्शनी असे वाटते की या उपासनापध्दती म्हणजे फक्त भक्ती (पूजा, उपासना) आहेत इतर काहीच नाही. इतर व्यवहार हे या प्रकारात मोडत नाहीत. कारण त्यांच्यावर तो भक्तीचा शिक्का मारलेला नसतो आणि याचमुळे अशा या इतर कृत्यांना अल्लाहची भक्ती म्हणून संबोधले जात नाही.
३) इस्लामच्या आधारस्तंभाचे स्वतःचे असे स्वरुप आहे आणि विशेष गुण आहेत ज्यामुळे आज्ञाधारकता आणि विनम्रता हे गुण मनुष्यात जोपासले जातात. परंतु दुसऱ्या कृतींमध्ये हा गुण त्या प्रमाणात नाही. इतर सदाचारांमध्ये हे गुण आहेत त्यांच्यामुळे स्वतःचे अंतकरण निर्मळ बनते. प्रार्थनेसाठीची इच्छा उत्कट बनते आणि अल्लाहच्या संबंधांना बळकटीसुध्दा प्राप्त होते. या इस्लामच्या आधारस्तंभाद्वारे आध्यात्मिक शक्ती जशी प्राप्त होते तशी इतर कृतींनी प्राप्त केली जाऊ शकत नाही. इस्लामच्या आधारस्तंभाव्यतिरिक्त ती आध्यात्मिक शक्ती प्राप्त होऊच शकत नाही ज्याद्वारे आपण खरी भक्ती करू शकू. याच कारणांमुळे इस्लामच्या या आधारस्तंभांना (नमाज, रोजे, जकात, हज इ.) अनिवार्य ठरविले आहे. आणि त्याचे स्वरुप आणि नियमांना स्पष्ट करण्यात आले आहे जेणेकरून सर्व मुस्लिमांनी खरी भक्ती पार पाडून शक्तीस्रोत प्राप्त करून घ्यावा. इस्लामचे आधारस्तंभ निर्विवादपणे भक्तीचा महत्त्वाचा घटक आहे. त्यांच्यावर इतर घटकांचे अस्तित्व अवलंबून आहे.
इस्लाम आधारस्तभांचे हे महत्त्व लक्षात ठेवले तर आढळून येते की त्यांचा आणि अल्लाहच्या भक्तीचा विशेष संबंध आहे. हे संबंध त्याना विशेष महत्त्व देते ज्यामुळे प्रथमतः त्यांना भक्ती रूप फक्त दिले जाते आणि भक्तीचे दुसरे रूप इस्लामच्या या आधारस्तंभांना समजले जाते. हे काही अयोग्य आणि असंबंधित असे मुळीच नाही. हे मान्यताप्राप्त परिभाषा नियामांनुसारच आहे. इस्लाम ईशधर्म आहे आणि त्याच्या पूर्वीचे सर्व ईशधर्म इस्लाम होते. हे तत्त्व येथे कार्यान्वित आहे. धर्माच्या प्रत्येक कृत्याला पार पाडणे ही भक्ती आहे. जसे नमाज, रोजा, जकात आणि हज इ. उपासनाविधींना पार पाडणे होय. हे समजणे अयोग्य आहे की भक्ती म्हणजे फक्त नमाज, रोजा, जकात आणि हज आहेत आणि इतर कृती भक्ती बाह्य आहेत.

इस्लामची साक्ष काय आहे? हा एक समर्पक प्रश्न आहे. ज्याचे उत्तर हे इस्लामला जाणून घेण्यासाठी अत्यावश्यक आहे. इस्लाम हा धर्म सत्य धर्म पूर्वनियोजित आहे. तीच स्थिती ‘इस्लामची साक्ष’च्या उत्तराची आणि त्याच्या व्यावहारिक स्वरुपाची आहे. हे नियोजन प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या व्यावहारिक जीवनाची देन आहे. सामान्यतः साक्षीला आपण एखाद्या व्यक्तीचे खरे दस्तऐवज (प्रतिज्ञापत्र) म्हणतो. इस्लामच्या धार्मिक दृष्टिकोनातून हे खरे दस्तऐवज म्हणजे प्रतिज्ञापत्र या जगापुढे सर्व लोकांना दाखविले पाहिजे. सत्याची साक्ष देण्याला दोन अंग आहेत एक शाब्दिक, तोंडी आणि दुसरे व्यावहारिक.
अ) तोंडी साक्ष: तोंडी साक्ष देणे म्हणजे इस्लामबद्दल त्याच्या मूलभूत तत्त्वांपासून ते सर्वकाही माहिती इस्लामच्या आदेशांपर्यंतची मुस्लिमेतर बांधवांना अतिशय योग्य पध्दतीने देणे. माहिती त्यांच्यासमोर अशा पध्दतीने मांडणे की जेणेकरून एक खुला ग्रंथ त्यांच्या पुढे राहावा आणि त्यांना त्यांच्या श्रध्देविषयीचा दोष जाणून घेण्यास व इस्लामचे उघड सत्य आत्मसात करण्यास काही एक अडचण राहू नये. या कार्यासाठी काही अत्यावश्यक बाबींचा उल्लेख खालीलप्रमाणे आहे.
१) प्रथमतः चर्चा ही त्यांच्या मूलभूत तत्त्वांविषयी व्हावी जेणेकरून त्यांना त्यांच्या श्रध्देविषयी उघड उघड कल्पना येऊन जावी. इस्लामविषयी माहिती देताना अल्लाह एकमेव ईश्वर आहे (एकेश्वरत्व) प्रेषित्व आणि पारलौकिक जीवनावर उघड चर्चा व्हावी. इस्लामचे आर्थिक, राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक इ.विषयींचे आदेश त्यांना स्पष्ट करून सांगावेत. इस्लाम मानवी जीवनाच्या समस्या कशा प्रकारे सोडवतो आणि इस्लामच्या आज्ञाधारकतेत या क्षणभंगूर जीवनाचे साफल्य दडून बसले आहे याची स्पष्ट माहिती (उकल) त्यांना करून द्यावी.
२) दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे इस्लाम आणि इस्लामेतर काय आहे याची बौध्दिक आणि तार्किक चर्चा करून गांभीर्याने त्यांना समजून सांगावेत. यासाठी आजचे प्रचलित धर्म तत्त्वज्ञान, संस्कृती आणि सामाजिक व्यवस्थेविषयी इतंभूत माहिती असणे अत्यावश्यक आहे. कारण त्यामुळे मुस्लिमेतरांविषयी एक तार्किक बैठक तयार होते आणि त्यामुळे इस्लामेतर तत्त्वांना मुळासकट उखडून टाकण्यास मदतच होते. हे अशा पध्दतीने व्हावे की त्यांच्या भावनांना स्पष्टपणे उघड केले जावे आणि त्यांच्या श्रध्देमुळे आणि धार्मिक आचरणांमुळे मानवतेची कशी हानी होते हे समजून दिले पाहिजे. मुस्लिमेतर श्रध्दा आणि तत्त्वे हे सर्व इस्लामची साक्ष देण्यासाठी अत्यावश्यक आहे. आणि त्यांच्याशिवाय साक्ष देणे पूर्ण होऊ शकत नाही. इस्लाम स्वीकारण्याचे आमंत्रण देणे म्हणजे नवीन इमारत बांधण्यासारखे आहे आणि नवीन इमारतीसाठी सर्वप्रथम नवीन पाया घालणे अत्यावश्यक आहे. पायाविना इमारत अशक्य आहे. पायाभरणी झाल्यानंतरच इमारत व भिती उभ्या राहू शकतात. जनमानसात इस्लामचा पाया मजबूत व्हावा आणि त्यांच्या मनात आणि हृदयात घर करून राहावे यासाठी जमीन तयार करणे (पाया भरणे) अत्यावश्यक आहे. यासाठी जमिनीची मशागत तेव्हाच होईल जेव्हा आपण जमिनीत उगवलेले खोटे तत्त्व आणि श्रध्दांना उपटून त्यांचे मन निर्मळ बनवू शकू. जहाजात सामान तेव्हाच ठेवता येईल जेव्हा ते रिकामे असेल अन्यथा नाही. याच तत्त्वाने, इस्लाम मनुष्याच्या मनात तेव्हाच घर करून राहील जेव्हा ते इतर श्रध्दांपासून मोकळे आणि निर्मळ होईल. कुरआननुसार एकेश्वरत्व, प्रेषित्व आणि परलोकत्व यांनाच फक्त इस्लाम स्वीकारण्याचे आमंत्रण देण्यासाठी उपयोगात आणणे पुरेसे नाही. तर यासाठी अनेकेश्वरत्वाचा, असत्य धर्माचा स्वीकार करण्याचा आणि प्रेषित्वाविषयी आणि पारलौकिक तत्त्वाविषयी श्रध्दाहीनतेचा कडाडून निर्धारपूर्वक विरोध होणे अत्यावश्यक आहे. यासाठी अश्रध्देचे प्रकार आणि ही श्रध्दाहीनता त्यांच्या मनात कशी प्रवेशकरती झाली याचा ऐतिहासिक आढावा घेणे, तसेच त्यांच्या शिळ्या आणि खोट्या मनोकामनांना उघड करणे अत्यावश्यक आहे. यामुळे त्यांच्या तत्त्वांची निरर्थकता त्यांच्यासमोर उघड होते आणि त्यांना जमीनदोस्त करण्यास ते स्वतःहून तयार होतात. काबागृहातील ३६० मूर्तींना याच एकमेव पध्दतीने त्या लोकांनी स्वतः जमीनदोस्त केले होते. त्यानंतर जी परिस्थिती निर्माण झाली तिला कुरआन स्पष्ट करीत आहे,
‘‘धर्माच्या बाबतीत कोणतीही जोरजबरदस्ती नाही. सत्य असत्यापासून वेगळे केले गेले आहे. आता ज्याने कोणी तागूत (मूर्तींचा) इन्कार करून अल्लाहवर श्रध्दा ठेवली त्याने एक असा मजबूत आधार ग्रहण केला जो कधीही तुटणार नाही, आणि अल्लाह (ज्याचा आधार त्याने घेतला आहे) सर्वकाही ऐकणारा व जाणणारा आहे.’’ (कुरआन २: २५६)
३) तिसरी बाब आहे इस्लामचा प्रामाणिकपणा आणि चांगुलपणा तसेच इस्लामेतर श्रध्देचा खोटारडेपणा मित्रत्वाने, सौजण्याने आणि गोडीने अत्यंत व्यवस्थितपणे मांडला गेला पाहिजे. मृदुभाषेमध्ये लोकांना पटेल अशा प्रकारे तसेच सौहार्दपूर्ण चर्चेतून शास्त्रोक्त पध्दतीने उद्देश प्राप्ती सहज होते. कारण इस्लामचा प्रामाणिकपणा आणि इस्लामेतर श्रध्देचा खोटारडेपणा समोर आणणे ही काही फक्त शैक्षणिक बाब नाही. एक सत्यधर्म प्रचार आणि प्रसारकार्य आहे. बुध्दीविवेकास आवाहन करून श्रोत्याच्या मनात आणि हृदयावर इस्लामसंदेशाची खोलवर छाप पडणे आवश्यक आहे, अन्यथा सर्व व्यर्थ. यासाठी समोरच्या श्रोत्याच्या मानसिक स्थितीचा विचार करूनच त्याच्याशी संभाषण व्हावे. आमंत्रण देण्याची पध्दत, भाषा आणि तंत्र कुरआननुसार असणे अत्यंत आवश्यक आहे. कुरआनची पध्दत प्रभावशाली असून कुरआनची भाषाशैलीसुध्दा सुसंगत अशी आहे. कुरआनचा संवाददेखील गोड आहे. गैरसमज निर्माण होईल अशी कुरआन संवादाची भाषाशैली मुळीच नाही. कुरआनची स्पष्ट शैली आहे आणि ती स्फूर्तीदायक आणि आकर्षक भाषणशैली आहे. कारण अरबांना ही शैली फार आवडत होती. दुसरीकडे वैश्विक तत्त्वे, नैसर्गिक नियम आणि दररोजच्या घटनांचा उल्लेख अत्यंत प्रभावीपणे आणि अनुकूल चर्चेतून मांडला गेला आहे. लोकांना इस्लामकडे आमंत्रिक करण्यासाठी अल्लाहने प्रेषित मुहम्मद (स.) यांना खालीलप्रमाणे उपदेश केला,
‘‘हे पैगम्बर (स.) आपल्या पालनकर्त्याच्या मार्गाकडे आमंत्रित करा मुत्सद्देगिरीने व उत्तम उपदेशासहीत, आणि लोकांशी विवाद करा अशा पध्दतीने जी उत्तम असेल.’’ (कुरआन १६: १२५)
वरील तिन्ही गरजा या मूलाधाराचे व्यावहारिक स्वरूप आहे.
४) चौथी बाब इस्लामकडे आमंत्रण कार्य - हे एखाद्या सहानुभूतीमुळे अथवा राष्ट्राभिमानाने अथवा भाषणकौशल्याच्या प्रेरणेने प्रवृत्त झालेले मूळीच नसावे. जे काही सांगितले गेले ते गांभीर्यपूर्वक, श्रध्दापूर्वक आणि अल्लाहच्या प्रेमातून बाहेर पडले पाहिजे. ते मानवतेच्या कल्याणासाठी असले पाहिजे. हृदयातून आपले म्हणणे इतरांच्या चुकांसाठी शोक करण्यासाठी बाहेर पडले पाहिजे. श्रोत्यांची ही भावना झाली पाहिजे की सांगणारा (प्रचारक) आपणास काही नवीन देत आहे. आपणाकडून काहीही न घेता एक उघड सत्य आपणापुढे मांडत आहे. लोकांना इस्लामच्या कृपाछत्राखाली आणण्यासाठी प्रेषित मुहम्मद (स.) यांची जी चिता आणि प्रबळ आकांक्षा होती त्याला कुरआनने खालील शब्दांत वर्णन केले आहे,
‘‘बरे तर हे पैगम्बर (स.)! कदाचित तुम्ही यांच्यामागे दुःखापायी आपले प्राण गमावणार आहात, जर यांनी या शिकवणुकीवर श्रध्दा ठेवली नाही?’’ (कुरआन १७: ६)
ब) व्यावहारिक साक्ष: व्यावहारिक साक्ष अथवा पुरावा तो आहे जो इस्लामचा प्रचारक आपल्या प्रत्यक्ष जीवनातून देतो. प्रत्येक मुस्लिम व्यक्तीशः आणि मुस्लिम राष्ट्राने इस्लामचे खरे रूप प्रदर्शित केले पाहिजे.
त्यांची अल्लाहच्या एकेश्वरत्वावर गाढ श्रध्दा पाहिजे. तसेच प्रेषितवाद आणि परलोकत्वाची श्रध्दासुध्दा अटळ पाहिजे आणि जीवनकार्यात त्याचे प्रतिबिब पडले पाहिजे. त्यांचा स्वभाव आणि वर्तणूक ही इस्लामच्या आदेशाबरहुकूम पाहिजे. त्यांचे संपूर्ण जीवनकार्य कुरआन आणि हदीसनुसार नियंत्रित असणे अत्यावश्यक आहे.
त्यांचे सामाजिक, आर्थिक, राजकीय कार्य अर्थात संपूर्ण जीवन अल्लाह आणि प्रेषित (स.) यांनी घालून दिलेल्या नियमांनुसारच नियंत्रित आणि संचलित असणे अत्यावश्यक आहे. ह्या प्रकारची आज्ञाधारकता इस्लामचे खरे रुप दर्शविते. ह्या आज्ञाधारकते मुळे जगाला कळून येते की कशा प्रकारचे नागरिक, कशा प्रकारचा समाज आणि सामाजिक व्यवस्था इस्लामला अभिप्रेत आहे.
व्यावहारिक साक्षीची स्थिती ही नैतिक किवा तोंडी साक्षी पेक्षा अत्यंत महत्वाची आहे. की ज्यांत प्रचारकाचे व्यावहारिक रूप लोकांसमोर येत नाही. तसेच नव्वद टक्के लोकांना धर्म प्रचाराचे प्रभावी साधन म्हणून व्यावहारिक साक्ष अथवा पुरावाच अपेक्षित आहे. बौध्दिक आव्हान अथवा भावनात्मक आवाहन त्यांच्या आकलनापलिकडचे असते. ह्या संदर्भात येथे प्रेषित मुहम्मद (स.) यांचे जीवन चरित्राचा पुरावा अपेक्षित आहे जो एक आदर्श आहे. त्यांनी लोकांना इस्लाम स्वीकारण्याचे आवाहन केले तेव्हा ते स्वतः इस्लामचे पाईक म्हणूनच. त्यांनी जेव्हा दुसऱ्यांना इस्लामच्या आदेशांचे पालन करण्यास सांगितले तत्पूर्वी ते स्वतः त्या आदेशा बरहुकूम आचरण करीत राहिले.
इस्लामचे हे खरे स्वरुप आहे. इस्लामचा खरा अर्थ हा आहे जो प्रमाण आहे. ज्यामुळे व्यक्तीच्या इस्लामसाठीच्या प्रयत्नांचे मोजमाप करता येते. ह्या प्रमाणाच्या जितक्या जवळ व्यक्ती (मुस्लिम) असेल तितके ते ह्या कामी (इस्लाम प्रचार) यशस्वी ठरतात. ह्या ध्येयापासून दूर तेच राहतात जे ह्या प्रमाणापासून (स्टँडर्ड) पासून अथवा आदर्शापासून दूर राहतात.

आध्यात्मिक विकास कसा होतो आणि ईश्वर कोठे सापडतो? मुळात ईश्वर हा जंगलात, पर्वतांवर वा एकांतात मानवास सापडत नसतो. संसार त्यागून वैराग्य अथवा संन्यास घेऊन जंगलात ईश्वराला हुडकण्याची गरज नाहीच मुळी, तर ईश्वर हा मानवांदरम्यानच व व्यावहारिक जीवनातच विराजमान असतो. हा संसार त्यागून त्याला इतरत्र शोधण्याची गरज नाही. याच व्यावहारिक आणि सांसारिक जीवनात तो तुमच्या इतक्या जवळ आहे की, जणू आपण आपल्या डोळ्यांनी पाहतो आहोत. ज्या माणसासमोर अवैध आणि निषिद्ध कर्मांचे भौतिक फायदे आणि व्यभिचाराच्या संधी प्रत्येक पावलावर लोटांगण घालूनसुद्धा, तसेच अन्याय व अत्याचाराचे मार्ग खुले असूनसुद्धा तो माणूस ईश्वरासमोर जाब देण्याच्या प्रखर जाणिवेमुळे अशा दुष्ट बाबींपासून स्वतःचा बचाव करतो, त्याला निश्चितच ईश्वर सापडला. प्रत्येक पावलावर त्यास ईश्वर मिळाला, एवढेच नव्हे तर त्यास ईश्वराचे दर्शनसुद्धा घडले.
जर ईश्वर त्यास सापडला नसता आणि साक्षात दर्शन घडले नसते, तर अशा खडतर आणि संकटमय मार्गातून तो सुरक्षितपणे निघालाच नसता. ज्या माणसाने आपल्या घरादारात, मुलाबाळांत, बाजारात, मनोरंजनसमयी आणि व्यवसायातील व्यस्ततांमध्ये प्रत्येक कृती, कार्य व कर्म तसेच अगदी साधीशी हालचालदेखील ही जाणीव ठेवून केली की, ईश्वर माझ्या अत्यंत जवळ आहे, त्याला नक्कीच ईश्वर पावला. ज्या माणसाने राज्यकारभार व शासन आणि युद्ध व तह तसेच वित्त आणि उद्योग-व्यवसाय यासारख्या इमानदारी व ईश्वरावरील श्रद्धेच्या कसोटीवर उतरण्यास अवघड असलेले कार्य इमानेइतबारे पार पाडले. त्याचप्रमाणे येथील यश संपादनाच्या असुरी कर्मांपासून अर्थात अपराधांपासून स्वतःचा बचाव करून ईश्वराने नेमून दिलेल्या नियमांचा काटेकोरपणे अवलंब केला असेल, त्याच्यापेक्षा जास्त श्रद्धावान आणि ईश्वराचा सच्चा भक्त इतर दुसरा कोण बरे असू शकतो! त्याच्यापेक्षा जास्त ईश्वराला ओळखणारा आणि जाणणारा दुसरा कोण बरे असू शकतो!! अर्थात त्याच्यापेक्षाही मोठा तपस्वी आणि साधू-संत दुसरा कोण असू शकतो!!
इस्लामच्या दृष्टिकोनानुसार मानवाच्या आध्यात्मिक विकासाचा मार्ग नेमका हाच आहे. एखाद्या पहिलवानाप्रमाणे नियमित व्यायाम करून आपली इच्छाशक्ती (Will power) वाढविणे म्हणजे आध्यात्मिक शक्तीचा विकास आणि या विकासाच्या बळावर साक्षात्कार व चमत्कारांचे दर्शन घडविणे मुळीच नव्हे, तर या उलट आध्यात्मिक विकास म्हणजे आपण आपल्या जीवाच्या चोचल्यांवर आणि भौतिक सुखाच्या अमर्याद अभिलाषांवर ताबा मिळविणे, आपल्या शरीर आणि विचार-बुद्धीच्या समस्त पात्रता व शक्तींचा योग्य आणि वैध कार्यांसाठी वापर करूण घेणे, आपली मर्जी आणि नैतिकता ईश्वरीय मर्जी आणि नैतिकतांशी एकरूप करण्याचा प्रयत्न करणे, ऐहिक जीवनात की जेथे प्रत्येक पावलावर आरिष्टतेच्या संधी येतात व आपण राक्षसी व असुरी आणि पशूतुल्य पद्धतींपासून स्वतःचा बचाव आणि संरक्षण करीत मार्गक्रमण करणे. तसेच पूर्ण विवेकशक्तीचा वापर करून खऱ्या-खोट्यात फरक करीत मानवजातीस शोभेल अशा तऱ्हेने सत्यावर ठाम राहणे होय. असे असेल तरच आपली मानवता सतत विकास पावेल आणि आपण दिवसेंदिवस व क्षणोक्षणी ईश्वराच्या आध्यात्मिक विकासाची व्याख्या होय. 
इस्लाममध्ये उपासनेचा दर्जा
अर्थातच इस्लाम हा माणसाचे संपूर्ण जीवन उपासनेत बदलू इच्छितो किवा समस्त जीवनाचे परिवर्तन उपासनेत करू इच्छितो. त्याची मागणी अशी आहे की, माणसाच्या जीवनाचा एकही क्षण ईश्वरोपासनेशिवाय व्यतीत होता कामा नये. एकेश्वरवादाचा स्वीकार केल्यानंतर लागलीच ही गोष्ट अनिवार्य होते की, ज्या ईश्वराला माणसाने आपला उपास्य स्वीकार केला, तो त्याचा उपास्य अर्थात कायमस्वरुपी दास बनून जगावे आणि याचेच नाव उपासना आहे. म्हणायला ही बाब खूप छोटीशी वाटते, परंतु वस्तुतः माणसाचे संपूर्ण जीवन उपासनेत परिवर्तीत होणे खूप अवघड आहे. याच्यासाठी खूप जबरदस्त प्रशिक्षणाची (Training) आवश्यकता आहे. विशेषतः वैचारिक प्रशिक्षणाची गरज आहे. त्याचबरोबर उच्चवर्तन निर्माण करण्याची आणि सवयी व गुणधर्मात विशेष सुधारणा करण्याची गरज आहे. त्याचप्रमाणे हे प्रशिक्षण आणि सुधारणा केवळ वैयक्तिक पातळीवर करून चालणार नसून यासाठी अशी सामूहिक व्यवस्था उभी करणे आवश्यक आहे की, जी मोठ्या प्रमाणावर लोकांना उपासनेसाठी पात्र वा तयार करणारी असावी. यामध्ये समूहाची पूर्ण शक्ती व्यक्तीच्या पाठीशी असावी आणि त्याच्यातील कमतरतेत सुधारणा घडवून आणणारी असावी. हाच उद्देश पूर्ण करण्यासाठी इस्लाममध्ये ‘नमाज’, ‘रोजा’, ‘जकात’ आणि ‘हज’ या उपासना अनिवार्य ठरविण्यात आल्या आहेत. केवळ याच चार उपासनांना उपासना म्हणण्याचा अर्थ असा मुळीच नाही की, केवळ हेच चार भक्तियोग आहेत. परंतु असे मुळीच नाही. या चार उपासना माणसाला वास्तविक आणि आजीवन उपासक बनविण्याचे प्रशिक्षण आहे. याच उपासना माणसाला एका विशिष्ट हेतूपूर्तीसाठी प्रशिक्षित करतात. यामुळेच रचनाबद्ध व सुनियोजित चालीरीती आणि सुशील वर्तनाचा प्रमाणबद्ध साचा तयार होतो, तसेच या सामूहिक व्यवस्थेचा भक्कम पाया उभा राहतो. याशिवाय मानवीय जीवनाचे उपासनेत परिवर्तन होणे मुळीच शक्य नाही. या चार उपायांशिवाय इतर कोणताच उपाय असा नाही की, ज्यामुळे हा मूळ उद्देश पूर्ण करता येणे शक्य होईल. म्हणूनच या चार उपासना इस्लामचे मूळ स्तंभ ठरविण्यात आले आहेत. अर्थात याच चार प्रमुख स्तभांवर इस्लामची पूर्ण इमारत उभी व कायम आहे.
या वैयक्तिक आणि सामुदायिक प्रशिक्षणाचा कार्यक्रम संपलेला नाही. यासाठी इस्लामध्ये ‘नमाज’, ‘रोजा’, ‘जकात’ आणि ‘हज’ हे स्तंभ बाकी आहेत. यावर आपण नंतर चर्चा करु या.

१) लोकांना खरे पाहता हेच माहीत नाही की, ‘अध्यात्म’ म्हणजे नेमके काय? म्हणूनच ते संपूर्ण जीवन अध्यात्माचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी खर्ची घालतात आणि शेवटी पदरात काहीच पडत नाही. जर ‘अध्यात्म’ या शब्दावर विचार केला तर ही बाब अगदी स्पष्ट होईल की, याचा अर्थ हा इतर दुसरा आत्मा नसून माणसाचा स्वतःचा आत्मा आहे. म्हणून आध्यात्मिकता म्हणजेच मानवता होय. मानव जेव्हा आपल्यातील पशूतुल्य अथवा असुरी इच्छा व अभिलाषांच्या जोखडातून मुक्त होऊन मानवतेच्या उच्च शिखराकडे जेवढा जास्त येत जाईल आणि नैतिकता व मानवीय गुणधर्माच्या अलंकारांनी विभूषित होऊन ईशप्रसन्नतेचे अत्युच्च लक्ष्य गाठण्याचे जेवढे यशस्वी प्रयत्न करील तेवढाच जास्त आध्यात्मिक विकास होईल.

सर्वश्रेष्ठ अल्लाहचे (ईश्वराचे) मानवावर इतके उपकार आहेत की, त्यांचा सुमार करता येणार नाही. त्याने आम्हास एकमेव ईश्वराचीच भक्ती करण्याची बुद्धी व केवळ एकाच सर्वश्रेष्ठ शक्तीची उपासना करण्याची समज दिली, याबद्दल आपण त्याचे उपकार मानायला हवे. ईश्वरीय गुण, त्याचे अधिकार, त्याचे हक्क ईश्वराशिवाय इतर कोणासही प्राप्त नाहीत व त्याच्याशिवाय इतर कोणीही आराध्य नाही अशी श्रद्धा बाळगणे म्हणजे विवेक बुद्धीस मिळालेले सर्वश्रेष्ठ वरदान होय. याच विषयावर पुढे खुलासेवार चर्चा करण्यात आली आहे.
‘शिर्क’ म्हणजे अनेकेश्वरवाद. यामुळे मानव समाज विभक्त होऊन माणसे एकमेकांपासून दुरावली जातात. अनेकेश्वरवादी एक-दोन श्रद्धाशक्तीने संतुष्ट होत नाहीत. जगाच्या छोट्या छोट्या टापूत राहणारे अनेकेश्वरवादी दोन-चार आराध्य शक्तींवर सहमती न दर्शविता प्रत्येक मानवी गट वेगळ्या श्रद्धाशक्तींची निवड करतो व त्याही कालानुरुप बदलत जातात. सारांश, अनेकेश्वरवाद मानवांना एकत्र येऊ देत नाही. मानवी समूह निरनिराळ्या जाति, जमाती, वंश, भाषा, वर्ण व देशांत विभागले जातात. त्यांच्या आपसातला विरोध, द्वेष व शत्रुत्वाचे रूप धारण करतो. एक समूह दुसऱ्या समूहास त्याच्या मानवी हक्कापासून वंचित करण्याचा प्रयत्न करू लागतो. सर्वत्र अन्याय व अत्याचाराचे वातावरण निर्माण होऊ लागते. जगात सर्वत्र रक्तपात व हिसेच्या घटना घडू लागतात. युध्दाग्नी पेट घेतो व रक्ताचे पाट वाहू लागतात. जागतिक शांतता नष्टप्राय होते. बारकाईने अभ्यास केल्यास जगातील सर्वच युद्धांस अनेकेश्वरवाद या ना त्या स्वरुपात कारणीभूत ठरले आहे, असे दिसून येते. अनेकेश्वरवादाच्या विवादामुळेच अनेकदा युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण झाली आहे, या सत्यास इतिहास साक्षी आहे.
एकेश्वरत्वाने संघटित समाजाची निर्मिती होते
एकेश्वरत्वाने मानव समाज संघटित होतो. लोकांमध्ये एकता व जवळीक निर्माण होते. ते सर्व एकाच पालनकर्त्या ईश्वराची कृतज्ञतापूर्ण आराधना करण्यास एकत्र येतात. जेव्हा लोक अनेकेश्वरवादापासून अलिप्त होऊन शुद्ध भावनेने एकाच सृजनकर्त्याला आराध्य मानून एकमेकांजवळ येतात, तेंव्हा निश्चितच एक सशक्त समाज निर्माण होतो. लोकांमध्ये एकतेची भावना जागृत होते. ते एकमेकांचे मित्र बनतात व त्यांच्यात बंधुभाव निर्माण होतो. इतिहास साक्ष आहे की, एकेश्वरावरील श्रद्धेव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही भावनेने लोकांना एकत्रित करता आलेले नाही. ईश्वर विश्वव्यापी आहे व त्याच्याशिवाय इतर कोणीही आराध्य होऊ शकत नाही, हीच दृढ श्रद्धा सर्व मानवांना एकत्र आणू शकते. एकेश्वरत्व एका सशक्त समाजाची निर्मिती करू शकतो, हे एक निर्विवाद सत्य आहे. कधी कधी असेही निदर्शनास येते की, लोक एकेश्वराचे तत्त्व मान्य करतात, मात्र त्यांच्यात आपसात एकतेचा अभाव असतो, ते एकमेकांशी शत्रुत्वाने वागतात. याचे कारण असे की, त्यांच्यातील अनेकेश्वरवादावरील श्रद्धा सुप्तावस्थेत अस्तित्वात असते.
सर्व मानवजातीस सर्व काळांत सदासर्वदा संघटित जीवन जगण्यासाठी एकेश्वरवादाचा पाया मजबूत करून त्याचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी पोषक समाजव्यवस्था कायम करायला हवी.
मानवासाठी ईश्वरीय मार्गदर्शन
ईश्वराने प्रेषित मुहम्मद (स.) व कुरआनद्वारे मानवी जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रांबाबत इतके परिपूर्ण मार्गदर्शन केले आहे की, मनुष्याला इतरत्र मार्गदर्शन शोधण्याची गरजच उरलेली नाही. ज्या लोकांना समाधानकारक मार्गदर्शन प्राप्त होत नाही, ते परिपूर्ण समाजव्यवस्था उभारू शकत नाहीत. ते परिस्थितीने विवश होऊन काही काळानंतर विखुरले जातात व त्यांची एकेश्वरावरील श्रद्धा खिळखिळी होऊन ते बहकले जातात. त्यांच्यात आपसात ताटातूट निर्माण होते. प्रेषित मुहम्मद (स.) व कुरआन यांच्याकडून त्यांना परिपूर्ण मार्गदर्शन प्राप्त होत राहिले तर कोणत्याही परिस्थितीत व कोणत्याही काळात त्यांच्यात विभाजन होण्याची शक्यता राहत नाही. मात्र लोकच जर अज्ञानी असतील किवा मानसिक विकृतीमुळे ते स्वतःच उपलब्ध ज्ञानात आपल्या बुद्धिनुसार/इच्छेनुसार कमी जास्त फेरबदल घडवून आणत असतील व त्यालाच योग्य मानण्याचा दुराग्रह करीत असतील, तर ते निश्चित बहकले जातील व मार्गभ्रष्ट होतील.
मनुष्य केवळ पालनकर्त्या ईश्वरास उत्तरदायी आहे
एकेश्वरावर लोकांची अढळ श्रद्धा कायम राहावी, त्यांचे मनोबल स्थिर राहावे व त्यांनी सरळ मार्गाचा अवलंब करावा यासाठी त्यांच्या ठायी विश्वास निर्माण करायला हवा की, मरणोपरांत त्यांच्या कर्मांची पडताळणी व हिशोब केवळ ईश्वरच करणार आहे. ईश्वरच मनुष्याचा भाग्यविधाता आहे व तोच मरणोपरांत जगाच्या अंतानंतर मानवास त्याच्या कर्मानुसार मोबदला देणार आहे, अर्थात स्वर्ग वा नरकात प्रवेशाचा आदेश देणार आहे. ईश्वराशिवाय दुसरा कोणीही त्याच्या पुण्य व पाफत्यांचा मरणोपरांत हिशोब घेणार नाही व मरणोपरांत मिळणारे सुखद वा दुःखदायी अनंतकालीन जीवन ईश्वरच प्रदान करणार आहे. या तत्त्वांवर दृढ विश्वास निर्माण झाल्यास मनुष्य सदाचाराचा मार्ग स्वीकारेल व समाज संघटितपणे जीवन व्यतीत करील. मात्र जे लोक ईश्वराव्यतिरिक्त इतर शक्तीसुद्धा या त्यांच्या ऐहिक गरजा व मनोकामना पूर्णत्वास नेऊ शकतात व जगाच्या अंतानंतर न्याय - निवाड्याच्या दिवशीही ते साहाय्यक सिद्ध होऊ शकतील, असा विश्वास बाळगतात, ते निश्चितच मार्गभ्रष्ट आहेत असे मानायला हवे.
एकेश्वरत्वाची उच्चतम प्राप्ती
सामाजिक एकता सबळ व दीर्घकालापर्यंत अस्तित्वात राहावी म्हणून ईश्वराने काही कर्तव्ये माणसाकरिता अनिवार्य केली आहेत. पहिले (अनिवार्य) कर्तव्य म्हणजे नमाज. जगातील सर्व मुस्लिमांनी दिवसातून पाच वेळा नमाज अदा करायला हवी. जगाच्या पाठीवर कुठेही निवास करणाऱ्या मुस्लिमाने पश्चिमाभिमुख (किबलाकडे तोंड करून) होऊन नमाज अदा करावी, असा आदेश आहे. काबा हे केंद्र आहे व जगातील सर्व मुस्लिम त्याच दिशेकडे तोंड करून उभे राहतात. कंबरेपर्यंत वाकतात (रुकू करतात), नतमस्तक होतात (सजदा करतात) व गुडघ्यावर बसतात (कायद्यात बसतात). संपूर्ण जगातील बहुतांश मुस्लिम दिवसातून पाच वेळा नियमितपणे नमाज अदा करतात. एकतेचे हे मनोहारी दृश्य इस्लामशिवाय इतर कोणत्याही धर्मात वा पंथात पाहायला मिळत नाही. पाचही वेळा मुस्लिमांनी शिस्तबद्ध पद्धतीने एका पंक्तीत उभे राहून एकत्रितपणे नमाज अदा करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. मात्र तो जर एकटा असेल तर त्यास एकटे नमाज पढण्याची मुभा आहे. मात्र एकत्रितपणे एका इमामाच्या पाठीमागे शिस्तबद्धपणे उभे राहून नमाज पढण्यास अधिक प्राधान्य देण्यात येते. म्हणून दोन मुस्लिमांना नमाज अदा करावयाची असल्यास, तिला एकतेचे स्वरुप देण्याकरिता एकाने नमाजाचे नेतृत्व करावे (इमामत करावी) व दुसऱ्याने मागे उभे राहून त्याचे अनुकरण करावे, असे आदेश देण्यात आले आहेत.

प्रेषित्वावर विश्वास अर्थहीन होतो जर या श्रध्देत सर्व प्रेषित येत नाहीत. कुरआन अशा लोकांना श्रध्दावंत (मुस्लिम) म्हणत नाही जे काहींना तर प्रेषित मानतात आणि इतर प्रेषितांना नाकारतात. कुरआन स्पष्टोक्ती आहे,
‘‘जे लोक अल्लाह आणि त्याच्या पैगंबरांशी द्रोह करतात आणि इच्छितात की अल्लाह आणि त्याच्या प्रेषितांच्या दरम्यान भेदभाव करावा आणि म्हणतात, आम्ही काहींना मान्य करू आणि काहींना मानणार नाही, तसेच अश्रध्दा व श्रध्दा यांच्या दरम्यानातून एक मार्ग काढण्याचा निश्चय करतात ते सर्व पक्के अश्रध्दावंत (काफीर) आहेत आणि अशा अश्रध्दावंतांसाठी आम्ही अशी शिक्षा तयार करून ठेवली आहे जी त्यांना अपमानित व तिरस्करणीय करून सोडणारी असेल. याविरूध्द जे लोक अल्लाह आणि त्याच्या सर्व प्रेषितांना मानतील आणि त्यांच्या दरम्यान फरक करणार नाहीत, त्यांना आम्ही अवश्य त्यांचा मोबदला प्रदान करू आणि अल्लाह मोठा क्षमा करणारा व दया करणारा आहे.’’ (कुरआन ४: १५०-१५२)
वरील ईशवाणी स्पष्ट करीत आहे की एखाद्या प्रेषितालासुध्दा नाकारणे म्हणजे पक्के अश्रध्दावंताचे (काफीर) लक्षण आहे. जर एखादा व्यक्ती प्रेषितांपैकी एका प्रेषितालासुध्दा नाकारत असेल अथवा त्यावर विश्वास ठेवत नसेल तर त्याने सर्व प्रेषितांना नाकारल्यासारखे आणि अविश्वास ठेवल्यासारखे आहे. हे काही मामुली आदेश नाहीत. हे सत्याला धरून आहे की एका प्रेषिताला नाकारणे हे घोर पाप आहे. प्रत्येक प्रेषित अल्लाहकडून पाठविला गेला आहे आणि तो लोकांना दिव्यसंदेश पोहोच करीत असतो. अशा प्रकारे प्रेषित त्या काळातील लोकांचा शासक असतो जो अल्लाहकडून नियुक्त केला गेलेला होता. एखादी व्यक्ती प्रेषितांपैकी एका प्रेषितावर विश्वास ठेवत नसेल तर त्याने या सृष्टीचा स्वामी अल्लाहच्या प्रभुत्वावर अविश्वास ठेवला आणि त्याचे आज्ञापालन केले नाही हे सिध्द होते. हा अल्लाहविरुध्द विद्रोह आहे. एका प्रेषितावरील अविश्वास इतर सर्व प्रेषितांवरील विश्वासाला तार्किक दृष्ट्यासुध्दा कुचकामी ठरवितो. हे असे आहे की एक मनुष्य सरकारच्या सर्व अधिकाऱ्यांना मान्य करतो, परंतु एका अधिकाऱ्याला मान्य करीत नाही. अशाने ती व्यक्ती सरकारची विश्वासु ठरत नाही. ही त्याची लहर (स्वच्छंदता) आहे. त्याचे मानने अथवा न मानने हे मूल्यहीन ठरते. प्रेषित्वाच्या बाबतीत जर कोणी आपल्या इच्छेप्रमाणे वागत असेल तर अल्लाह अशांना पक्के अश्रध्दावंत (काफीर) ठरवितो. नूह (अ) यांच्या लोकसमुदायाला उद्देशून अल्लाहने निर्णय दिला ज्याला कुरआनने कायमचेच सुरक्षित करून ठेवले आहे,
‘‘आणि त्यांना सांगितले की जा, त्या लोकसमूहाकडे ज्याने आमच्या वचनांना खोटे ठरविले आहे. सरतेशेवटी त्या लोकांना आम्ही नष्ट करून सोडले. हीच स्थिती नूह (अ) यांच्या लोकसमूहाची (राष्ट्राची) झाली, जेव्हा त्यांनी पैगंबरांना खोटे ठरविले, आम्ही त्यांना बुडवून टाकले आणि जगभरातील लोकांसाठी एक धडा देणारे संकेत बनविले, आणि या अत्याचाऱ्यांसाठी आम्ही एक वेदनादायक कोप उपलब्ध करून ठेवला आहे.’’ (कुरआन २५: ३६-३८)
नूह (अ.) यांच्या लोकांनी तर फक्त एका प्रेषितांनाच नाकारले होते. सरतेशेवटी अल्लाहने त्यांच्या या घोर अपराधापायी (काफीर) त्यांना बुडवून टाकले. आणि जगभरातील लोकांसाठी एक धडा देणारे शाश्वत असे संकेत त्या घटनेला बनविले. त्या लोकांनी इतर प्रेषितांबद्दल तर काहीच म्हटले नव्हते अथवा त्यांना नाकारलेही नव्हते.
आपण हे पाहिले आहे की प्रेषित आपल्या लोकसमूहात म्हणजे राष्ट्रात यासाठी येत असत की लोकांनी त्यांचे अनुकरण अल्लाहच्या इच्छेनुसार करावे. जो कोणी प्रेषिताची आज्ञाधारकता स्वीकार करतो तो खरे तर अल्लाहचीच आज्ञाधारकता स्वीकारतो. म्हणून प्रेषितांपैकी एकाचा अस्वीकार करणे म्हणजेच अल्लाहच्या इच्छेविरुध्द वागणे आणि त्याच्या आदेशांचे पालन न करणे होय. हे काय विद्रोह आणि घोर अश्रध्देचे लक्षण नव्हे? अल्लाहच्या प्रत्येक प्रेषितावर श्रध्दा न ठेवता खऱ्या श्रध्दावंताचा दावा करणे हे न्यायसंगत आहे काय?
प्रेषित्वाबद्दल वर सविस्तर जी चर्चा झाली आहे त्यात प्रेषित्वावरील श्रध्देचा साधारण आराखडा देण्यात आला आहे ते काही परिपूर्ण असे विवरण नाही. इस्लामी प्रेषित्वाच्या संकल्पनेला येथे पूर्णपणे स्पष्ट करणे हे या संक्षिप्त अभ्यासाचा उद्देश मुळीच नाही. इस्लामच्या प्रेषित्वाचे खरे स्वरूप आणि खरी इस्लामी संकल्पनासुध्दा या विवेचनाने पूर्णपणे पुढे येणे अशक्य आहे. इस्लामी प्रेषित्वाची संकल्पना तेव्हाच खऱ्या अर्थाने परिपूर्ण होते आणि साकारली जाते जेव्हा मनुष्य अंतिम प्रेषित मुहम्मद (स.) यांचा आज्ञांकित होऊन त्यांना शरण जातो. असे करणे जेव्हा मनुष्यासाठी अनिवार्य सिध्द होते. मनुष्य तत्त्वतः मुहम्मद (स.) यांना प्रेषित मानतो जसे तो इतर प्रेषितांना मानतो आणि इतर प्रेषितांवरसुध्दा तसाच विश्वास ठेवतो जसा तो मुहम्मद (स.) यांच्यावर ठेवतो. परंतु व्यवहारात आणि आचरणात मात्र फक्त आदरणीय प्रेषित मुहम्मद (स.) यांचेच अनुकरण करतो. आणि हेसुध्दा त्या निष्ठेने की फक्त मुहम्मद (स.) यांचेच आज्ञाकित होणे अत्यावश्यक आहे अनिवार्य आहे. सर्व प्रेषित अल्लाहचे संदेशवाहक होते म्हणून मनुष्य जेव्हा प्रेषित्वाच्या संकल्पनेवर श्रध्दा ठेवतो तेव्हा वर नमूद केलेल्या तार्किक वैशिष्ट्यांचा आणि अटींचा तो स्वीकारच करीत असतो आणि तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने इस्लामी प्रेषित्वाचा स्वीकार करून श्रध्दावंत (मुस्लिम) बनतो.

कुरआन आणि हदीस (प्रेषितवचने) यात अनेकदा श्रध्दाहीनांच्या या मध्यस्थीच्या चुकीच्या कल्पनेला विरोध केला गेला आहे. परंतु शिफारस आणि मध्यस्थीबद्दल त्यांनी अगदी स्पष्ट पुरावा दिलेला आहे. हे तत्त्व (शिफारस) अशा वेळीच ईमान-श्रध्देच्या मूलतत्त्वांचा एक भाग बनते, कारण निर्णयाच्या दिवशी काही सत्कर्मी लोक इतरांसाठी शिफारस करतील. कोणत्या प्रकारची ती शिफारस अथवा मध्यस्थी असेल? निश्चितच वर चर्चेत आलेल्या मध्यस्थीसारखी ती मुळीच नसणार. दोघामध्ये मूळ फरक आहे. ही दुसऱ्या प्रकारची शिफारस अल्लाहच्या गुणवैशिष्ट्यांना अजिबात नाकारीत नाही. ते या प्रस्थापित सत्याविरुध्द मुळीच नाही की अल्लाह समस्त सृष्टीचा मालक आणि शासक आहे. तोच सर्वज्ञ, सर्वसमावेशक, न्यायप्रिय असा प्रभुत्वशाली आहे. अल्लाहचे हे गुण पूर्णपणे लक्षात ठेवले तर शिफारस करणे ही साधी बाब आणि साधारण गोष्ट राहात नाही. ते कृत्य (शिफारस करणे) हे वैशिष्ट्यपूर्ण, मर्यादित असे नियमांकित असलेले सिध्द होते. दिव्य कुरआन फक्त वर नमूद केलेल्या सिध्दान्ताचा उल्लेख करून थांबत नाही तर त्याविषयीच्या नियमावलीची सविस्तर चर्चा करतो. या नियमांच्या आधीन राहूनच शिफारस तथा मध्यस्थी केली जाऊ शकते, ते नियम खालीलप्रमाणे आहेत.
१) शिफारस करण्याची परवानगी देणे हे अल्लाहच्या हातात आहे आणि त्यावेळी त्याच्या इच्छे विरुध्द काही एकमात्र होणार नाही. कुरआनोक्ती आहे,
‘‘सांगा, संपूर्ण शिफारस अल्लाहच्या अखत्यारीत आहे. आकाशांचा व पृथ्वीच्या साम्राज्यांचा तोच स्वामी आहे, मग त्याच्या कडेच तुम्ही रुजू केले जाणार आहात.’’ (कुरआन ३९: ४४)
२) ज्याला अल्लाह परवानगी देईल तोच दुसऱ्यांसाठी काही शब्द देऊ शकेल. तोच शिफारस करु शकेल. कुरआन स्पष्टोक्ती आहे,
‘‘अल्लाह तो चिरंतनजीवी आहे ज्याने तमाम सृष्टीचा भार सांभाळलेला आहे, त्याच्या शिवाय इतर कोणीही ईश्वर नाही, तो झोपतही नाही आणि त्याला झोपेची गुंगी ही येत नाही, पृथ्वी आणि आकाशात जे काही आहे त्याचेच आहे. असा कोण आहे जो त्याच्या पुढे त्याच्या पगवानगी शिवाय शिफारस करू शकेल ? जे काही दासांच्या समक्ष आहे. त्यालाही तो जाणतो आणि जे काही त्यांच्यापासून अदृश्य आहे त्यालाही तो जाणतो आणि त्याच्या माहिती पैकी कोणतीही गोष्ट त्यांच्या बुध्दीकक्षेत येऊ शकत नाही याव्यतिरिक्त की एखाद्या गोष्टीचे ज्ञान तो स्वतःच त्यांना देऊ इच्छित असेल, त्याचे राज्य आकाश आणि पृथ्वीवर पसरले आहे, आणि त्यांचे संरक्षण काही त्याला थकवून सोडणारे काम नव्हे, फक्त तोच एकटा महान व श्रेष्ठ आहे.’’ (कुरआन २: २५५)
३) शिफारस करणारा फक्त त्याचीच शिफारस करील ज्याची शिफारस करण्यास अल्लाहने त्याला परवानगी दिली असेल. कुरआनोक्ती आहे,
‘‘ते कुणाचीही शिफारस करीत नाहीत, त्याव्यतिरिक्त की ज्याच्याबाबत शिफारस ऐकण्यास अल्लाह प्रसन्न होतो, आणि ते त्याच्या भयाने लटपटतात, आणि जर त्यांच्यापैकी कुणी सांगितले की अल्लाहशिवाय मीदेखील एक उपास्य आहे तर आम्ही त्याला नरकाची शिक्षा देऊ, आमच्या येथे अत्याचाऱ्यांचा हाच बदला आहे.’’ (कुरआन २१: २८-२९)
४) त्याची शिफारस करण्याच्यासाठी तो फक्त त्या बाबींचाच उल्लेख करील जे सर्व दृष्टीने न्याय संगत असतील. कुरआनोक्ती आहे,
‘‘ज्या दिवशी आत्मा आणि दूत रांगेत उभे राहतील, कुणीही बोलणार नाही या खेरीज की ज्यास कृपावंत परवानगी देईल आणि जो योग्य गोष्ट बोलेल, तो दिवस सत्याधिष्ठित आहे. आता ज्याची इच्छा असेल त्यांनी आपल्या पालनकर्त्याकडे परतण्याचा मार्ग स्वीकारावा.’’ (कुरआन ७८ : ३८-३९)
आता हे अगदी स्पष्ट आहे की वर नमुद केलेल्या मर्यादेतच शिफारस केली जाईल. ही शिफारस नम्र निवेदन, प्रार्थना, विनवणी आणि पश्चात्ताप याव्यतिरिक्त दुसरे काही नसणार आहे. शिफारस करणारा काही अल्लाहच्या ज्ञानात भर टाकणार नाही की सदरच्या इसमाची श्रध्दा आणि आचरण असे आहे किवा शिफारस करणारा आपले मत मांडणार नाही की सदरची व्यक्ती माफ करण्यास कशी लायक आहे. तसेच तो शिफारशी मनुष्य अल्लाहच्या निर्णयांवर दबावसुध्दा आणू शकणार नाही. अल्लाहच्या परवानगीने तो शिफारस करणारा मनुष्य अल्लाहच्या आज्ञांकित बनेल आणि याचना करील,
‘‘माझ्या पालनकर्ता प्रभुस्वामी, मी याचना करतो की त्या दासाचे पाप क्षमा कर त्याच्या चुकांसाठी त्याला माफ कर आणि त्याला तुझ्या कृपा छत्राखाली दयेखाली आश्रय दे.’’
खरे पाहता अल्लाहच शिफारस करणारा आहे, कारण शिफारस करण्याची परवानगी सगळे काही माहीत असतानासुध्दा तोच देतो. दिव्य कुरआनने हे सत्य अनेक ठिकाणी उघड केलेले आहे. कुरआनोक्ती आहे,
‘‘आणि हे पैगम्बर (स) तुम्ही या (दिव्य प्रकटनाच्या ज्ञाना) व्दारे त्या लोकांना उपदेश करा जे लोक याचे भय बाळगतात की, आपण आपल्या पालनकर्त्यांसमोर कधीतरी अशा अवस्थेत हजर केले जाऊ जेथे त्याच्याशिवाय कोणीही (असा सत्ताधीश) नसेल जो त्यांचा समर्थक व सहायक असेल किवा त्यांची शिफारस करील, कदाचित (या उपदेशाने सावध होऊन) त्यांनी ईशपरायणतेचे वर्तन अंगिकारावे.’’ (कुरआन ६ : ५१-५३)
हे शिफारस करणारे लोक कोण असतील? आणि कोणासाठी ते अल्लाहच्या परवानगीने अल्लाहसमोर शिफारस करतील? हदीसमध्ये सत्कर्मी लोक अशी शिफारस करतील असे नमूद केले आहे. असेच लोक अल्लाहसाठी प्रिय असतील. ज्यांची शिफारस ते करतील. ती मंडळी अशी असेल ज्यांचे सदाचार आणि श्रध्देचे पारडे बरोबर असतील. हिशेब करताना फक्त काही कमी भासेल. सामान्यतः असे लोक कृपा आणि माफ करण्यासारखे असतील. माफीसाठी त्यांच्याकडे कमतरता आहे. शिफारस याच कमतरतेला दूर करण्यासाठी त्या वेळी होईल. येथे हा प्रश्न निर्माण होतो की शिफारस करण्याची काय वैशिष्ट्ये आणि मोजमाप आहे? शिफारशीचा उद्देश काय आहे? वर नमूद केलेल्या कुरआन वचनांनुसार शिफारस करणारा हासुध्दा लाचार आहे, तर अल्लाहने माफ करण्याचे त्या लोकांसाठी पूर्वीच ठरविलेले असणार की ज्यांना अल्लाह शिफारस केल्यानंतर सार्वजनिक माफी देईल? या प्रश्नाचे उत्तर सरळ आहे. अल्लाह शिफारस करण्याऱ्या व्यक्तीला शिफारस करण्याची परवानगी देऊन त्याला अनुग्रहित करील की त्याने सर्वांसमोर अल्लाहशी बोलावे आणि विनंती करावी. निर्णयाच्या दिवशी सर्वजण हे स्तब्ध असतील, भयभीत आणि तळपळत असतील. त्यांच्या नजरासुध्दा ते वर करू शकणार नाहीत की कोणाची बोलण्याची हिंमत होणार नाही. अशा वेळी अल्लाहचा तो एक सन्मान आणि विशेष अनुग्रह असेल त्या लोकांसाठी ज्यांना अल्लाह त्या वेळी शिफारस करण्याची परवानगी देईल. (अल्लाहु अकबर!) याव्यतिरिक्त इतरांविषयी की ज्यांचे सदाचाराचे पारडे कमी भरत आहे त्यांच्या माफीची अल्लाहजवळ अशा वेळी अल्लाहसमोर याचना, प्रार्थना करणे हे त्या सत्कर्मींचे भाग्य आहे. सृष्टीचा पालनकर्ता, प्रभुस्वामी, अल्लाह त्यांच्या त्या प्रार्थनेला मान्य करील आणि त्या लोकांसाठी माफीची घोषणा करील ज्यांच्यासाठी शिफारस केली गेली.
हे अगदी स्पष्ट आहे की शिफारस करणे हे एक माफ करणे या अल्लाहच्या गुणवैशिष्ट्याचा भाग आहे. परंतु अल्लाह सामान्यतः माफी देतो त्या तत्त्वाशी किचित वेगळा आहे. आपण याला असे म्हणू या की हे सवलत (कनशेशन) देण्याचे तत्त्व आहे, जे अल्लाहच्या गुणवैशिष्टांशी सुसंगत असे आहे. हे सवलतीचे तत्त्व (शिफारस करणे) कोणत्याही परिस्थितीत अल्लाहच्या उफत करण्याच्या आणि शिक्षा देण्याच्या तत्त्वाशी किचितही विसंगत नाही.
कुरआन आणि हदीसमध्ये या मुद्याला अगदी स्पष्ट करण्यात आले आहे की पारलौकिक जीवनात लोकांना माफ करण्याची कृती ही अल्लाहच्या कृपेशिवाय आणि दयेविना अगदी अशक्य गोष्ट आहे. प्रेषित (स) यांचे कथन आहे,
‘‘कोणीही आपल्या कतृत्वाच्या सामर्थ्यावरच फक्त मुक्ती प्राप्त करु शकणार नाही.’’ (मुस्लिम)
मुक्तीचा हा दृष्टिकोन निर्विवादित आहे. परंतु हेसुध्दा खरे आहे की अल्लाहची कृपा आणि दया ही विशिष्ट अशा न्यायाच्या तत्त्वांवर अवलंबून आहे. अल्लाहच्या दया आणि कृपेसाठी त्याच लोकांचा समावेश होईल जे त्यास पात्र आहेत. अल्लाहचा अनुग्रह त्या त्या व्यक्तींच्या सत्कृत्यांच्या दर्जानुसार असणार आहे. ज्यांचे सत्कृत्य उत्तम दर्ज्याचे आहे अशांना अल्लाहची कृपा आणि दया प्राप्त होण्याची शक्यता जास्त असणार आहे. कमी दर्ज्याच्या सदाचारींना हा योग (संधी) कमी उपलब्ध होणार आहे. म्हणून फार मोठी संख्या यापासून वंचित राहणार की अल्लाहच्या अनुग्रहासाठी त्यांची योग्यता कधी सिध्द होणार! हा मोठा कळीचा प्रश्न आहे. थोडक्यात, मुक्ती ही व्यक्तीच्या श्रध्दाशीलतेवर (ईमान) आणि सत्कर्मांवर अवलंबून आहे. परंतु पारलौकिक जीवनात मुक्तीबद्दलचे सर्व निर्णय घेणे हे सर्वथा अल्लाहच्याच हातात आहे.
इस्लाम धर्मात शिफारस तथा मध्यस्थीबद्दलची ही खरी संकल्पना आहे. पारलौकिक जीवनावर श्रध्दा- ईमान ठेवणे हे तोपर्यंत कुचकामी आणि निरर्थक ठरते जोपर्यंत व्यक्ती इस्लामच्या या शिफारशीच्या खऱ्या संकल्पनेला जाणून उमजून घेत नाही आणि आपल्या मनातून सर्व खोट्या कल्पना शिफारशीबद्दलच्या मुळासकट उपटून फेकत नाही. जोपर्यंत व्यक्तीच्या मनात या खोट्या शिफारशीच्या कल्पना घर करून आहेत तोपर्यंत अशी व्यक्ती एकेश्वरत्वाचा खोटा दावा करते हे सिध्द होते. अशी व्यक्ती एकेश्वरत्वाला आपल्या कृत्याने निरर्थक ठरविते. अल्लाह आणि पारलौकिक जीवनावर श्रध्दा ठेवणे म्हणजे सत्याचा शोध घेणे होय. व्यक्तीला सत्यज्ञान प्राप्त झाल्यनंतरच ती जीवनव्यवहारात सरळ मार्ग प्राप्त करील आणि अल्लाहचा सच्चा आणि आज्ञाधारक दास स्वतःला आचरणाने सिध्द करून दाखवील. श्रध्दाहीनांच्या शिफारशीबद्दलची खोटी कल्पना त्यांना सत्यापासून दूर नेऊन सोडते आणि त्यांचा सर्वनाश करते. त्या व्यक्तीला ही खोटी श्रध्दा (ईमान) कल्पनाविलासात ठेवते की पारलौकिक जीवनातील मुक्ती श्रध्दाशीलतेवर आणि सत्कर्मांवर अवलंबून नसून कुण्या साधु-संताच्या, पीर, फकीर बाबा यांच्या शिफारशीवरच अवलंबून आहे. अशा दलालांना खूश करण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी लोक त्यांचे शिष्य बनतात आणि नजराणे देतात. ही संकल्पना व्यक्तीला अल्लाहच्या आज्ञाधारकतेपासून अतिदूर नेते आणि त्या व्यक्तीच्या मनातून पारलौकिक जीवनाबद्दलची भीती नाहीशी होते. हे एक निष्क्रीय तत्त्वज्ञान आहे आणि काल्पनिकता आहे. या काल्पनिकतेमुळे अशा व्यक्तीची श्रध्दा निष्क्रीय बनून राहते. हे अत्यावश्यक आहे की व्यक्तीचे मन आणि विचार शिफारस (वशीला) बद्दल स्पष्ट असले पाहिजे. इस्लामच्या परलोकत्वाला पूर्णपणे योग्यरीतीने समजून उमजून घ्यावयाचे असेल तर हे आवश्यक आहे.

पुण्य व पाप, सन्मार्ग व वाममार्ग, सत्कर्म व दुष्कर्म, न्याय व अन्याय, दया व निर्दयता, लज्जा व निर्लज्जता आणि ईश्वरीय आज्ञापालन व ईश्वरीय बंडखोरी हे समान होऊ शकत नाही. तसेच या परस्परविरोधी कृत्यांचा परिणाम- देखील एकच असू शकत नाही. सत्कृत्याचा परिणाम चांगला आणि दुष्कर्माचा परिमाण वाईटच असला पाहिजे. पुण्यवानाला बक्षीस आणि पापीला शिक्षा ही मिळालीच पाहिजे. परंतु आपण पाहतो की, असे घडत नाही. सत्कर्माला लाभ व बक्षीस तसेच पापाची, दुष्कर्माची शिक्षा मिळतेच असे नाही. असेही घडते की, सन्मार्गी, सदाचारी लोक संकट व त्रास सहन करतात आणि वाईट, वाममार्गी लोक चैन व ऐश करतात. गरीब, लाचार लोक अत्याचारांना बळी पडून अन्यायाच्या जात्यामध्ये भरडले जातात. त्याचप्रमाणे ज्ञान, कौशल्य, कला सदाचार व संस्कृती प्रगतीपथावर असूनसुद्धा अगदी तीच दयनीय स्थिती आहे.
असे का घडते? हे जग अंधेर नगरी आहे काय? त्याचा राजा अन्यायी आहे काय? नाही! असे नाही!! आपण पाहतो की, विश्वातली प्रत्येक वस्तू ज्ञान, बुद्धिचातुर्य, वैशिष्ट्य व अर्थपूर्णतेची साक्ष देत आहे. विश्वाचा शासक, अज्ञान व अन्यायाच्या प्रत्येक स्वरुपापासून पवित्र आहे. अल्लाह लाचार व परावलंबी नाही. तो शक्तिशाली व समर्थ आहे. तर मग हे असे का घडते? वस्तुस्थिती ही आहे की, हे जग ज्ञान भांडारांनी भरलेले असून मानवी परीक्षागृह आहे. इथे पुण्य व पाप, न्याय व अन्याय, ईश्वरी आज्ञापालन तसेच बंडखोरी, विद्रोह, याचे संपूर्ण स्वातंत्र्य आहे. ही कर्माची एक प्रयोगशाळा आहे. म्हणून मानवाला या जगात शिक्षा किंवा बक्षीस मिळू शकत नाही. जेव्हा हे विश्व, हे जग नष्ट होईल व संपुष्टात येईल आणि सर्व सजीव मृत्यु पावतील तेव्हा या विश्वाचा निर्माता व शासक हे विश्व व मानव पुन्हा निर्माण करेल. हेच आहे पारलौकिक विश्व आणि शिक्षा व बक्षीस मिळण्याचे एकमेव स्थान! ईश्वरातर्फे कर्माचे फळ व शिक्षा किंवा बक्षीस कायमचे व अमर्याद असेल. मानवी जीवनदेखील कायमचे अमर्याद असेल. हे याकरिता असेल की, पुण्य व पाप, न्याय व अन्याय, ईश्वरी आज्ञापालन व त्याच्याशी बंडखोरी दोहोंबद्दल भरपूर बक्षीस किंवा शिक्षा मिळावी. कर्म व फळ आणि संधीची कमतरता असेल, तर मृत्यु त्याला अटकाव करणार नाही. त्यावेळी अल्लाहचे न्यायालय अस्तित्वात येईल. प्रत्येक व्यक्ती ईश्वराच्या, म्हणजेच अल्लाहच्या न्यायालयात एकटी हजर केली जाईल. त्यावेळी कोणीही तिचा शिफारसकर्ता, वकील व मदतगार असणार नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनाचा जाब तिला स्वतःला द्यावा लागेल.
इस्लामी जीवनव्यवस्था चारित्र्यसंपन्नतेवर अवलंबून असून ज्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारभूत आहे ते कुरआनच्या शब्दात खालीलप्रमाणे आहे.
निश्चितच निःसंशय अल्लाहचा आदेश आहे की, ‘‘तो अटळ न्यायसंपन्न चारित्र्य प्रस्थापित करतो आणि निर्लज्जता, दुष्कृत्य, अन्याय व अत्याचार यांपासून रोखतो.’’
इस्लामजवळ आपले असो वा परके, सर्वांकरिता सदाचार व संपन्न चारित्र्य हाच मापदंड आहे. सर्वांत अवघड गोष्ट म्हणजे न्यायाची प्रस्थापना करण्यास्तव इस्लामचा कडक आदेश हाच आहे की, शत्रूबरोबरदेखील न्याय करा. इस्लामच्या दृष्टीने आदरणीय प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्या पृथ्वीतलावर पाठविण्याचा उद्देश हाच आहे की, जगामध्ये संपूर्ण मानवता न्यायावर प्रस्थापित व्हावी आणि प्रत्येकास कायमस्वरुपी न्याय मिळावा. मुस्लिम समाज आणि प्रत्येक मुस्लिम यांच्या अस्तित्वाचा उद्देशच हा आहे की, त्यांनी सत्य व सदाचाराची साक्ष द्यावी, न्याय व चारित्र्य प्रस्थापित करावे, सन्मार्ग व सत्कर्माचे आदेश द्यावे, दुष्कर्म व वाममार्गापासून परावृत्त व्हावे इतरांनाही करावे. इस्लामी राज्य प्रस्थापनेचा उद्देश अल्लाहचे दासत्व आहे. तसेच गरिबांची काळजी, सत्कर्म, सदाचार व सत्चरित्र्याचा प्रसार, प्रचार करून कार्यक्षेत्र वाढविणे आणि दुराचाराचा विरोध, नाश करणे हे आहे. इस्लाम राजकीय, आर्थिक व सामाजिक ‘संपूर्ण’ जीवनाला सदाचारी व चारित्र्यसंपन्न तत्त्वांवर आधारभूत बनवतो आणि व्यक्ती, समाज व राज्य या सर्वांना अनिवार्य कर्म, कर्तव्य म्हणून राबवितो. तसेच याची जबाबदारी देतो की, त्यांनी सामूहिकरीत्या वाईटाचा, दुष्कृत्याचा नाश करावा, अन्याय व अत्याचाराचा समूळ नायनाट करावा व त्यापासून पराङ्मुख करावे. न्याय, चारित्र्य प्रस्थापित करुन चारित्र्यसंपन्न सदाचाराचा, सत्कृत्याचा प्रचार व प्रसार करावा. इतकेच नव्हे तर इस्लाम एक अशी जीवनव्यवस्था आहे, जी नखशिखांत सदाचार व चारित्र्याच्या तत्त्वावर उभारलेली आहे. इस्लामी जीवनव्यवस्था मुस्लिमांना आदेश देते की, त्यांनी या जीवनपद्धतीला पृथ्वीवर कायमस्वरुपी प्रस्थापित करावे.

statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget