October 2019

एकदा आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांना एका लष्करी मोहिमेच्या नेतृत्वासाठी अतिशय बुद्धिमान आणि युद्धकुशल शूरवीराची गरज भासली, म्हणून त्यांनी माननीय अमरु बिन आस(र.)यांना प्रेषितदरबारी हजर राहण्याचे आदेश दिले. माननीय अमरु बिन आस(र.)आदेश मिळताच प्रेषितदरबारी हजर झाले. आदरणीय प्रेषितांनी म्हटले,
‘‘मी तुम्हाला एका मोहिमेवर रवाना करीत आहे. ईश्वराची इच्छा असल्यास तुम्ही सुरक्षित राहाल आणि बरीच संपत्ती तुमच्या पदरी येईल.’’
माननीय अमरु(र.)यांनी अत्यंत नम्रपणे उत्तर दिले,
‘‘हे प्रेषित! मी संपत्ती मिळविण्यासाठी इस्लामचा स्वीकार केला नसून केवळ ईश्वराच्या प्रसन्नतेसाठी इस्लामचा स्वीकार केला आहे.’’
‘‘पवित्र संपत्ती पवित्र आचरण असणार्या व्यक्तीकडे येणे उत्तम आहे.’’ प्रेषितांचे हे उत्तर ऐकून माननीय अमरु बिन आस(र.)आनंदाने मोहिमेवर रवाना झाले. त्यांना आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांनी ‘मर्दे स्वालेह’ अर्थात ‘शुद्ध आचरण असलेले पुरुष’ या नावाने संबोधित केले.
माननीय अमरु बिन आस(र.)हे इस्लामच्या आरंभ काळातील अशा शूरवीरांपैकी आहेत ज्यांच्या शौर्य, युद्धकौशल्य, दमदार नेतृत्व आणि विवेकशील युद्धनीतिमुळे इस्लामी शासनास स्थैर्य लाभले. ते कुरैश कबिल्याचे सुपुत्र होत. त्यांची वंशावळ अशी आहे.
‘अमरु पिता आस पिता वायल पिता हाशिम पिता सईद पिता सहम पिता अमरु पिता हसीस पिता कआब पिता नुवैयी पिता गालिब.’
त्यांच्या मातेचे नाव ‘नाबिगा’ असे होते. त्यांचे पिता ‘आस बिन वायल’ हे कबिल्याचे सरदार व न्यायाधीश होते. तसेच ते अतिशय श्रीमंत असल्याने समाजात त्यांचे वर्चस्व होते. ते इस्लामचे कट्टर विरोधी होते. ते मरणोत्तर जीवनावर विश्वास ठेवीत नसत. माननीय अब्दुल्लाह बिन अब्बास(र.)यांचे कथन आहे की, ज्या वेळी आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांचे सुपुत्र ‘कासिम’ आणि ‘अब्दुल्लाह’ यांचे बालपणातच निधन झाले, तेव्हा याच ‘आस बिन वायल’ यांनी उपहासात्मक विधान काढले की,
‘मुहम्मद(स.) यांची वंशवेल समाप्त झाली. त्यांचा एकही पुत्र त्यांचा वारसा चालविण्यासाठी शिल्लक राहिलेला नाही. आता मुहम्मद(स.) वारले की लोकांचा पिच्छा आपोआपच सुटेल.’ याच प्रसंगी दिव्य कुरआनाची ‘सूरह-ए-कौसर’ अवतरली आणि यामध्ये ईश्वराने आपल्या लाडक्या प्रेषितांच्या सांत्वनास्तव घोषणा केली की, ‘हे प्रेषिता! आपला वारसा निश्चितच चालू राहील. तुम्ही शोकाकुल होऊ नका. ज्यांनी तुमच्यावर उपहासात्मक वाक्य काढले, त्यांचीच वंशवेल आम्ही संपवीत आहोत.’
आणि खरोखरच! आदरणीय प्रेषितांचा उपहास करणार्यांची वंशवेल संपूनच गेली. त्यांच्या वंशाचा कोणीच वारसदार शिल्लक राहिला नाही.
इस्लामच्या या अतिकठोर द्वेष्ट्याच्या घरात इस्लामसाठी जीवन अर्पण करणारे माननीय अमरु बिन आस(र.)जन्मले होते. अमरु बिन आस(र.)हे आदरणीय प्रेषितांपेक्षा सहा वर्षांनी लहान होते. त्यांच्या इस्लामद्रोही पित्याने त्यांच्या शिक्षण व प्रशिक्षणावर विशेष लक्ष दिले होते. म्हणूनच ते शिक्षण व प्रशिक्षण घेऊन उच्चदर्जाचे युद्धनीतिज्ञ बनले. माननीय अमरु(र.)यांनीसुद्धा इस्लामद्वेषाचा पित्याचा हा वारसा बर्याच काळापर्यंत सुरु ठेवला.
त्यांचे धाकटे बंधू माननीय हिश्शाम बिन आस(र.)यांनी मात्र इस्लामच्या प्रारंभी काळातच इस्लाम स्वीकारला आणि इस्लामद्रोह्यांच्या छळ आणि अमानवी यातनांना बळी पडले. शेवटी त्यांनी ‘अॅबीसीनिया’ कडे स्थलांतर केले. माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी प्रेषित मुहम्मद(स.) यांचा जोरदार विरोध केला. त्यांनी इस्लामी लष्कराबरोबर घनघोर युद्ध केले.
आपल्या इस्लामस्वीकृतीचा वृत्तांत त्यांनी स्वतःच या शब्दांत मांडला,
‘‘मी ‘एहजाब’च्या युद्धातून परत येत असताना आपल्या हाताखालील तमाम लोकांना निमंत्रित करून सांगितले की, ईश्वराची शपथ! आपण किती जरी प्रयत्न केले तरी मुहम्मद(स.) यांची भूमिका निश्चितच दृढ आणि न्यायनिष्ठ वाटते. तसेच ते नेहमीच आपल्यापेक्षा प्रभावी ठरतात. मुहम्मद(स.)च्या काही सोबत्यांनी ‘अॅबीसीनिया’ देशात राजा ‘नेगूस’चा आश्रय घेतला आहे. आपणही तेथेच स्थायिक होऊ या. येथे मुहम्मद(स.) च्या प्रभुत्वाखाली राहण्यापेक्षा राजा ‘नेगूस’ च्याच आश्रयात राहणे श्रेयस्कर आहे. या ठिकाणी(अर्थात मक्का शहरात) आपल्या समाजाने जर मुहम्मद(स.) यांचा पराभव केला, तरी राजा ‘नेगूस’चे आपल्याबरोबर चांगलेच वर्तन राहील. कारण आपण श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित लोक आहेत.’ माझ्या या विचारावर सर्वच सहमत झाले. मग आपसात सल्लामसलतीत निर्णय झाला की, आपल्याकडील प्रसिद्ध आणि मूल्यवान असलेली वस्तू अर्थात उच्च दर्जाचे चामडे आपण राजाला भेट म्हणून देऊ. तो आपल्यावर खूप प्रसन्न होईल. म्हणून आम्ही विपुल प्रमाणात चामडे घेऊन अॅबीसीनियाकडे निघालो. अॅबीसीनियात पोहोचताच आमची गाठ माननीय इब्ने उमैया(र.)यांच्याशी पडली. त्यांना आदरणीय प्रेषितांनी काही कामानिमित्त राजा नेगूसकडे पाठविले होते. आम्ही राजा नेगूसच्या दरबारी पोहोचलो. मी राजा बेगूसला नीतिनीयमाप्रमाणे साष्टांग नमस्कार केला. त्याने माझे स्वागत करून विचारले, ‘आमच्यासाठी काही विशेष भेट आणली काय?’ आम्ही उच्चदर्जाचे सोबत आणलेले चामडे त्याच्या समोर ठेवले. राजा खूप प्रसन्न झाला. मग मी त्यास म्हणालो, ‘‘राजवर्य! आपल्याकडे आमच्या शत्रू(अर्थात आदरणीय प्रेषित(स.) ने पाठविलेला माणूस आलेला आहे. त्यास(अर्थात माननीय इब्ने उमैया(र.)) ठार करण्याकरिता आमच्या स्वाधीन करावे. त्याने आमच्या बर्याच प्रतिष्ठितांना त्रास दिला आहे.’’ माझे हे वाक्य ऐकून राजा नेगूस अत्यंत क्रोधित झाला. त्याने आपला हात आपल्या माथ्यावर मारला. त्याच्या या कृत्याने मला खूप अपमानित झाल्यासारखे वाटले. मी म्हणालो,
‘‘हे राजन! मला याची पूर्वकल्पना असती की, माझ्या बोलण्याचे आपणास इतके वाईट वाटेल, तर मी बोललोच नसतो. क्षमस्व!’’ राजा नेगूस क्रोधित होऊन म्हणाला, ‘‘तुम्ही एका अशा पुरुषाच्या सोबत्यास माझ्या हातून ठार करू इच्छिता ज्यावर आदरणीय मूसा(अ.) या प्रेषिताप्रमाणेच दिव्य बोध होतो.’’
मी प्रश्न केला, ‘‘हे राजन! खरोखरच हे सत्य आहे काय?’’ बादशाह उत्तरला, ‘‘अमरु! तुम्ही खरोखरच दुर्दैवी आहात. माझा तुम्हाला सल्ला आहे. तुम्ही त्यांना शरण जा. त्यांचे अनुकरण स्वीकारा. ज्याप्रमाणे मूसा प्रेषितांनी ‘फॅरो’ या क्रूर बादशाहाचा पराभव केला होता, त्याचप्रमाणे प्रेषित मुहम्मद(स.) सुद्धा आपल्या सर्व शत्रुंचा पराभव करतील. म्हणून तुम्ही माझ्या हातावर आदरणीय प्रेषितांच्या सत्य धर्माची दीक्षा घ्यावी.’’ असे म्हणून राजा नेगूस याने आपला हात पुढे केला आणि मी त्याच ठिकाणी इस्लामचा स्वीकार केला. माझ्या विचारातही अभूतपूर्व क्रांती घडून आली होती. दरबारातून मी सरळ आपल्या सवंगड्यांकडे आलो. त्यांच्यासमोर मी इस्लाम स्वीकारण्याची घटना जाहीर केली नाही आणि सरळ मदीनाकडे प्रस्थान केले. रस्त्यात माननीय खालिद बिन वलीद(र.)व उस्मान बिन तलहा(र.)भेटले आणि मी त्यांना विचारले, ‘‘हे खालिद कोठे निघालात?’’ ‘‘ईश्वराची शपथ! आम्ही आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांच्याकडे इस्लाम स्वीकारण्यासाठी निघालो आहोत. मग आम्ही एकत्र प्रेषित दरबारी पोहोचलो. आधी माननीय खालिद बिन वलीद(र.)यांनी प्रेषितांकडून इस्लामची दीक्षा स्वीकारली मग मी प्रेषितांजवळ जाऊन म्हणालो,
‘‘हे प्रेषित! मी इस्लाम स्वीकारण्यासाठीच हजर झालो. परंतु आपण माझे पाप आणि आपणास केलेला विरोध क्षमा करावा!’’
यावर प्रेषित म्हणाले, ‘‘हे अमरु! इस्लामचा स्वीकार केल्यावर ईश्वर संपूर्ण पाप माफ करतो आणि इस्लामसाठी केलेल्या स्थलांतरामुळेसुद्धा पुर्वी केलेले सर्व पाप धुवून निघतात.’’ प्रेषितांचे हे उत्तर ऐकून मला खूप मानसिक समाधान लाभले आणि मी तत्काळ इस्लामचा स्वीकार केला आणि मक्का शहरी परतलो.’’
परंतु आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांना सोडून त्यांचे मन मक्का शहरात रमले नाही. त्यांनी काही दिवसांतच मदीनेस स्थलांतर करून प्रेषितांसोबत वास्तव्य केले.
माननीय अमरु बिन आस(र.)यांच्या सर्व लढायांपैकी सर्वांत महत्त्वाचे युद्ध म्हणजे इजिप्तवर केलेली यशस्वी चढाई होय. याच विजयपूर्ण युद्धाने इतिहासात त्यांची विशेष ओळख आहे. सीरियावरील महत्त्वपूर्ण विजयानंतर त्यांनी आपल्या लष्करी कारवाईचा मोर्चा इजिप्तकडे वळविला. यामध्ये त्यांनी अतिशय सुपीक आणि समृद्ध असलेले इजिप्त तर ताब्यात घेतलेच, शिवाय तराबलस आणि जवळपासच्या इतर प्रदेशांवरही सत्य धर्माचा झेंडा रोवून मानवजातीस अन्यायी व अत्याचारी सत्तेच्या जोखडातून मुक्त केले.
इजिप्त देशावर सुद्धा रोमन सम्राटाचा ताबा होता. रोमन सम्राटाच्या हातून ‘सीरिया’ हिसकावून घेतल्यामुळे तो इजिप्तमध्ये इस्लामी लष्करास पराभूत करण्याची जोरदार तयारी करीत होता. इजिप्तवर चढाई करण्यात मोठ्या अडचणी आणि समस्या असूनही माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी इस्लामी शासक माननीय उमर फारुक(र.)यांची परवानगी मिळविली. हिजरी सन १८ मध्ये माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी इजिप्तच्या ‘बेबीलॉन’ शहरावर हल्ला केला. घनघोर युद्धानंतर इस्लामी लष्कराने या शहराचा ताबा घेतला. यानंतर त्यांनी नाईल नदीवर वसलेले प्राचीन शहर ‘गरजुल’ बलाढ्य येथे लष्कर तैनात केलेले होते. या लष्कराने तब्बल एक महिण्यापर्यंत इस्लामी लष्करास झुंज दिली आणि शेवटी शरणागती पत्करली. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी नाईल नदी वाहात असे. जहाजे आणि युद्धनौका किल्ल्याच्या मुख्य द्वारावर थांबत असत. अर्थात हे एक बंदरच होते. या किल्ल्यास ताब्यात घेतल्याशिवाय इजिप्त देशात पुढचा विजय मिळविणे अतिशय कठीण व जवळपास अशक्यच होते. माननीय अमरु(र.)यांनी या किल्ल्यास वेढा दिला. हा वेढा बरेच दिवस चालू होता. किल्ल्याच्या रक्षणार्थ असलेल्या लष्कराने देखील खूप निकरीची झुंज दिली. इस्लामी लष्कराने केंद्रीय इस्लामी शासनाकडून मदतीसाठी आणखीन कुमक मागविली. माननीय उमर फारुक(र.)यांनी दहा हजारांचे लष्कर पाठविले . या लष्कराचे नेतृत्व माननीय जुबैर(र.)यांच्याकडे होते. त्यामुळे माननीय जुबैर(र.)यांनी किल्ल्याच्या खंदकाची पाहणी करून रणनीती आखली. तरीदेखील सात महिने उलटूनही किल्ला ताब्यात आला नाही. म्हणून माननीय जुबैर(र.)यांनी एक लांबलचक सोल घेऊन किल्ल्याच्या तटावर चढून आत शिरकाव केला. त्यांच्या मागे इस्लामी लष्करसुद्धा आत शिरले आणि आत जाऊन किल्ल्याचे मुख्य प्रवेश द्वार उघडले. संपूर्ण इस्लामी लष्कर किल्ल्यात शिरले आणि इजिप्शियन सैन्याची तारांबळ उडाली. इजिप्शियन लष्कराने काही सामान्य अटी समोर ठेवून इस्लामी लष्कराबरोबर तडजोड केली. माननीय अमरु(र.)यांनीसुद्धा जास्त रक्तपात घडू नये या पवित्र हेतूने त्यांना अभयदान दिले. या किल्ल्याचे नाव ‘कसर-ए-शमा’ असे होते.
‘कसर-ए-शमा’ येथे काही दिवस वास्तव्य केल्यावर माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी इजिप्तचे सर्वांत मोठे आणि महत्त्वाचे शहर ‘अस्कंदरीया’ कडे आपला मोर्चा वळविला. रस्त्यामध्ये ‘अश्मून’, ‘आलिया’, ‘कूम’, ‘माफूक’, ‘करयून’ आणि इजिप्तच्या आणखीन काही ठिकाणच्या फौजांनी इस्लामी लष्करास अयशस्वी झुंज दिली आणि पराभव पत्करला. अशा प्रकारे माननीय अमरु(र.)यांनी आपली यशस्वी घोडदौड चालूच ठेवली आणि ‘अस्कंदरीया’ शहरास धडक मारली. या शहरात तब्बल पन्नास हजाराचे रोमन लष्कर इस्लामी लष्कराचा सामना करण्यास सज्ज होते. शहरास चारही बाजुंनी उंच तटबंदी होती. हत्यारे आणि रसदसुद्धा मुबलक प्रमाणात रोमन लष्कराकडे होती.
शिवाय त्यांच्याकडे युद्ध नौकादेखील होत्या. ‘बलाजुरी’ आणि ‘मुकरीजी’ या इतिहासतज्ञांनी लिहिले की, येथील सेनापती ‘मकोकस’ हा इस्लामी लष्करास टक्कर देण्याच्या मनःस्थितीत नव्हता. कुशल योद्धा असल्याने आणि युद्धांचा दीर्घ अनुभव असल्याने इस्लामी लष्कराचे बळ त्याने ओळखले होते. तरीदेखील रोमन सम्राटाच्या मर्जीखातर त्यास हे युद्ध करणे भाग पडले. त्याला याची चांगलीच जाण होती की, रोमन साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली असलेले सीरिया आणि इतर भाग इस्लामी लष्कराने मोठ्या जिद्द आणि चिकाटीने हिसकावून घेतले होते. ते सहजासहजी इजिप्त सर केल्या वाचून श्वासही घेणार नाही. म्हणून त्याने माननीय अमरु(र.)यांच्याशी एक गुप्त करार केला की, हे युद्ध आमची मर्जी व इच्छा नसताना रोमन सम्राटाच्या आग्रहाखातर आम्ही करीत आहोत. बळजबरीच हे युद्ध आमच्यावर लादण्यात येत असून इच्छा नसतानाही आम्हास तुमच्याविरुद्ध लढावे लागत आहे. त्यामुळे तुम्ही आमच्या समाजाच्या लोकांना ठार करु नये. अशा प्रकारे हे युद्ध टळले आणि इस्लामी लष्कराशी तडजोड झाली.
या घटनेमुळे इजिप्त देशाच्या इतर शहरात राहणार्या रोमन नागरिकांचे धैर्य खच्ची झाले. माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी इतर शहरांना ताब्यात घेण्यासाठी उमैर(र.), उकबा(र.)आणि खारजा(र.)यांच्या नेतृत्वात लष्करे रवाना केली. बर्याच ठिकाणी रोमन लष्कराशी त्यांचा सामना झाला आणि इस्लामी लष्कराने कोठेच माघार न घेता आपली यशस्वी घोडदौड चालू ठेवली. अशा प्रकारे अल्पशा काळातच संपूर्ण इजिप्त इस्लामी लष्कराने रोमन सम्राटाकडून हिसकावून तेथील जनतेच अन्यायमुक्त केले.
इजिप्तवर विजय मिळविल्यानंतर माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी आपला मोर्चा ‘बरका’ कडे वळविला. ‘बरका’ हा अतिशय दाट वस्तीचा आणि इजिप्त व पश्चिमी तराबलसच्या दरम्यानचा सुपीक प्रदेश होता. परंतु या ठिकाणी इजिप्तचेच शासन होते. ‘बरका’मध्ये दाखल होताच माननीय अमरु(र.)यांनी येथील सर्वांत महत्त्वाचे केंद्रीय शहर ‘अन्ताबलस’ ला लष्करी वेढा दिला. परंतु येथील नागरिकांनीसुद्धा युद्धाच्या भानगडीत न पडता हे शहर इस्लामी लष्कराच्या स्वाधीन केले. ‘बरका’ ताब्यात घेतल्यावर माननीय अमरु(र.)यांनी ‘उकबा बिन नाफेअ(र.)यांना ‘जवेला’कडे लष्करी कारवाईसाठी रवाना केले. हे शहर सुडानच्या सीमेवर होते. मागील युद्धातील पराभवामुळे आणि इस्लामी लष्कराच्या सहिष्णुतावादामुळे, तसेच त्याच्या उदार नीतीमत्तेमुळे तेथील रहिवाशांनीसुद्धा युद्ध न करताच रोमन साम्राज्य झुगारून इस्लामी शासन व्यवस्था पसंत केली आणि हे शहर इस्लामी लष्कराच्या अधिपत्याखाली आले. यानंतर माननीय अमरु(र.)यांनी आपला मोर्चा रोमन सागराच्या किनार्यावरील आणि आफ्रिका प्रदेशातील ‘तराबलस’कडे वळविला. तराबलसवासियांना इस्लामी लष्कराची वार्ता मिळताच त्यांनी किल्ल्यात आश्रय घेतला. अमरु बिन आस(र.)यांनी पूर्वेकडे पाडाव टाकून पूर्ण किल्ल्यास वेढा दिला. हा वेढा पूर्ण दोन महिन्यांपर्यंत होता. परंतु शहरात प्रवेश करण्याचा कुठलाच मार्ग निघत नव्हता. योगायोगाने इस्लामी लष्कराचे काहीजण शिकारीसाठी गेल्यावर त्यांची दृष्टी किल्ल्याकडे जाणार्या एका मार्गावर पडली. तसेच त्यांना हेदेखील आढळून आले की, समुद्र आणि किल्ल्यादरम्यान कोणतीच तटबंदी नाही. त्यांनी याची भौगोलिक परिस्थिती अमरु बिन आस(र.)यांना तत्काळ कळविली. माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी याच मार्गाने शहरात पूर्ण लष्करासह प्रवेश केला आणि रोमन लष्कराची दानादान उडविली. दोन्ही सैन्यांत घनघोर युद्ध झाले आणि त्यांचा इस्लामी लष्करासमोर टिकाव लागला नाही. शत्रूपक्षाने इस्लामी लष्करासमोर शरणागती पत्करली.
‘तराबलस’ वर विजयी पताका रोवून माननीय अमरू बिन आस(र.)यांनी तेथेच तळ ठोकून लष्कराचा एक दस्ता ‘तराबलस’ पासून थोड्या अंतरावर असलेल्या ‘सबरा’ शहराकडे पाठविला. हा दस्ता शहरात दाखल झाला आणि येथील सुरक्षा दलाने इस्लामी लष्करासमोर आत्मसमर्पण केले.
माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी लाखो चौरस मैल क्षेत्रावर इस्लामी शासनाचा झेंडा रोवला आणि आता ते ‘अस्कंदरीया’पासून शेकडो मैल दूरवर एका अशा ठिकाणी वास्तव्यास होते जेथे पाणी कमी हते आणि प्रवासही खडतर होता. परंतु त्यांचे मनोबल खूप कणखर आणि मजबूत होते. आता त्यांना आपली विजयी दृष्टी ट्यूनेशिया, अलजझायर आणि मोरॅक्कोकडे वळली. त्यामुळे त्यांना इस्लामी शासक माननीय उमर फारुक(र.)यांना पत्र पाठविले की, ‘‘आम्ही ‘तराबलस’पर्यंतचा भाग ताब्यात घेतला. आता येथून टयूनेशिया, अलजसायर आणि मोरॅक्को फक्त नव्वद दिवसांच्या अंतरावर आहे. परवानगी असेल, तर आम्ही या प्रदेशावरही इस्लामी राज्य स्थापन करू. माननीय उमर फारुक(र.)यांनी पत्राचे उत्तर देताना लिहिले,
‘’अफ्रिकया(ट्यूनेशिया, अलझझायर व मोरॅक्को) मध्ये प्रवेश करू नका. हा प्रदेश उपद्रव आणि वैरभावाचे केंद्र आहे. तेथील लोक संघटित नसतात. तेथील पाणीच असे आहे की, त्यास पिणारा माणूस हा कठोरहृदयी होतो.’’ याचबरोबर माननीय अमरु बिन आस(र.)यांना माननीय उमर फारुक(र.)यांनी इजिप्तचे राज्यपालपद बहाल करण्याचीदेखील घोषणा केली. अस्कंदरीयावर ताबा मिळविल्यानंतर बरेच रोमन लोक शहर सोडून रोमन सम्राटाच्या शहरात जाऊन वसले होते. त्यामुळे तेथील बरेच बंगले आणि हवेल्या रिकाम्या होत्या. माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी याच ठिकाणी देशाची राजधानी बनविण्याची परवानगी माननीय उमर(र.)यांच्याकडे मागितली. परंतु माननीय उमर फारुक(र.)यांनी परवानगी दिली नाही आणि त्यांना लिहिले की,
‘‘मला योग्य वाटत नाही की, तुमच्या आणि माझ्या दरम्यान एवढी मोठी नदी आडवी असावी आणि एवढे मोठे अंतर असावे.’’
यानंतर माननीय अमरु(र.)यांनी ‘किस्तान’ नावाचे नवीन शहर उभारले आणि याच शहरास येथील इस्लामी सत्तेचे केंद्र बनविले. हे शहर अशा प्रकारे उभारण्यात आले, त्याचा सविस्तर वृतान्त शिबली नोअमानी(र.)या इतिहासतज्ञांनी ‘अल फारुक’ या ग्रंथात अशा प्रकारे सादर केला आहे,
‘‘माननीय अमरु(र.)हे ‘अस्कंदरीया’हून ‘कसर-ए-शमा’ येथे आले. अस्कंदरीयावरील हल्ल्याच्या वेळी ठोकण्यात आलेले तळ अजूनही तसेच रिकामे पडलेले होते. म्हणून त्यांनी याच तळावर नवीन शहर वसविले. प्रत्येक कबिल्याच्या सीमा निश्चित करण्यात आल्या आणि ‘मआविया बिन खदीज’, ‘शरीक बिन समी’, ‘अमरू बिन मख्जूम’ आणि ‘इब्ने नाशेरा’ यांना नगररचना करण्याची जबाबदारी सोपविली. येथे एक विशाल ‘जामा मस्जिद’(केंद्रीय मस्जिद) उभारण्यात आली. या अतिविशाल मस्जिदीस तिन्ही बाजुंना द्वार बसविण्यात आले आणि मुख्य प्रवेशद्वार हे राजधानीच्या इमारतीच्या समोरच्या दिशेस ठेवण्यात आले. माननीय अमरु(र.)यांनी इस्लामी शासक माननीय उमर फारुक(र.)यांच्यासाठीसुद्धा एका निवासाची इमारत उभी केली परंतु माननीय उमर फारुक(र.)यांनी लिहिले की, ‘‘त्याचे मी काय करणार.’’ म्हणून शेवटी ही विशाल वास्तु शहराच्या मुख्य बाजारपेठेसाठी वापरण्यास घेतली. हे शहर हिजरी सन २१ मध्ये उभारण्यात आले.’’
किस्तात शहर उभारण्यास सुरुवात झाली तेव्हाच माननीय अमरु(र.)यांनी शहराच्या समोर आणि नाईल नदीच्या पश्चिमी किनार्यावर एक अस्थायी स्वरुपाची छावणीदेखील उभारली. नंतर माननीय उमर फारुक(र.)यांनी अमरु बिन आस(र.)यांना आदेश पाठविला की, ‘‘शहराच्या चारही बाजूस भव्य तटबंदी उभी करा.’’ हा आदेश मिळताच अमरु बिन आस(र.)यांनी एका भव्य व अलिशान आणि मजबूत किल्ल्याची निर्मिती केली.
माननीय उमर फारुक(र.)यांनी इस्लामी राज्यांच्या सर्व राज्यपालांना आदेश दिला की, त्यांनी ‘हज’ च्या प्रसंगी मदीना शहरी यावे आणि संपूर्ण जनतेस आवाहन केले की, ‘‘जर नागरिकास एखाद्या राज्यपालाविरुद्ध तक्रार असेल, तर ती निर्भयतेने माझ्याकडे करावी.’’ एकदा माननीय उमर फारुक(र.)यांनी अशाच प्रसंगी लोकांना उद्देशून भाषण करताना म्हटले,
‘‘इस्लामी शासनाच्या जनवासियांनो! ज्या लोकांची मी तुमच्या राज्याचे राज्यपालपदी नेमणूक करतो, त्यांना या गोष्टीचा मुळीच अधिकार नाही की, त्यांनी तुम्हास चापट मारावी, तुमची संपत्ती बळकावावी किवा इतर कोणत्याही प्रकारे तुमचा छळ करावा. या उलट मी नेमलेल्या राज्यपालांची जवाबदारी आणि कर्तव्य हे आहे की, त्यांनी तुमच्या प्राण, संपत्ती आणि इभ्रतीचे रक्षण करावे आणि तुम्हाला आदरणीय प्रेषित मुहम्मद(स.) यांच्या सत्यमार्गावर आचरणाची दिशा द्यावी. हे प्रत्येक राज्यपालाचे परम कर्तव्य असून ज्या राज्यपालाने या कर्तव्यात थोडी जरी कुचराई केली, त्याच्या बाबतीत निःसंकोचपणे तक्रार करावी. मी या तक्रारीची याच ठिकाणी गंभीर दखल घेऊन फिर्यादीस न्याय देईन.’’
एवढ्यात एक बिगरमुस्लिम इजिप्शियन उठून उभा राहिला आणि म्हणाला, ‘‘अमीरुल मुअमिनीन ‘अमरु बिन आस’ या राज्यपालाने मला विनाकारण शंभर कोरडे मारले.’’ माननीय उमर फारुक(र.)यांनी त्यास सांगितले की, ‘‘तुम्हीसुद्धा राज्यपालास शंभर कोरडे मारू शकता आणि ते देखील या सर्व उपस्थितासमोर!’ आणि मग राज्यपाल अमरु बिन आस(र.)यांनी त्यास दोनशे दिरहम घेऊन ही शिक्षा माफ करण्याची विनंती केली व फिर्यादीने ती आनंदाने मान्य केली.
एकदा तर अतिशय विलक्षण घटना घडली. ती अशी की, इस्लामी शासक माननीय उमर फारुक(र.)यांच्याकडे तक्रार आली की, इजिप्तचे राज्यपाल अमरु बिन आस(र.)यांचा मुलगा ‘इब्ने अमरु’ याने घोडदौडीच्या प्रशिक्षण मैदानावर एका इजिप्शियन बिगर मुस्लिम रहिवाशास असे सांगून बदडले की, ‘मी मोठ्या बापाचा अर्थात राज्यपालाचा पुत्र असल्याने माझ्या सरावाच्या वेळी घोडेस्वारीसाठी येऊन मला त्रास देऊ नकोस.’
माननीय उमर फारुक(र.)यांनी फिर्यादीस आपल्याचकडे थांबवून घेतले. आणि इब्ने अमरु या आरोपीस तत्काळ हजर होण्याचे आदेश दिले. त्यांनी फिर्यादीच्या हातात कोरडा देऊन म्हटले,
‘‘या मोठ्या बापाच्या बिघडलेल्या पुत्राचा या कोरड्याने खरपूस समाचार घे. तुझा आत्मा शांत होईपर्यंत मारीत राहा!’’
फिर्यादीने हातात कोरडा घेऊन सर्वांसमक्ष ‘इब्ने अमरु’ अर्थात राज्यपालाच्या पुत्राला बदडण्यास सुरुवात केली. याचबरोबर माननीय उमर फारुक(र.)म्हणत होते,
‘‘मार! आणखीन मार, या मोठ्या बापाच्या लाडात बिघडलेल्या पुत्राला!! आणखीन मार!!!’’
फिर्यादीने त्यास मारुन झाल्यावर माननीय उमर फारुक(र.)यांनी इजिप्तचे राज्यपाल असलले आरोपीचे वडील माननीय अमरु(र.)यांना फिर्यादीसमोर करून म्हणाले,
‘‘तुझी इच्छा असेल तर यांनादेखील चांगले बदडून काढ! याच मोठ्या बापाचा तो बिघडलेला पूत्र आहे!’’ परंतु फिर्यादी म्हणाला, ‘‘हे उमर(र.)! आता माझी तक्रार संपली. मला न्याय मिळाला!’’ आता माननीय उमर फारुक(र.)यांनी या दोन्ही बाप- लेकांना क्रोधपूर्ण शब्दात खडसावले,
‘‘याच्या आईने(अर्थात फिर्यादीच्या आईने) तर याला ‘स्वतंत्र’ मानवाच्या स्वरुपात जन्म दिला, तुम्ही केव्हापासून यास गुलाम बनविले?’’
माननीय उमर फारुक(र.)यांच्या या वाक्याचा अर्थ असा की, प्रत्येक माणूस हा स्वतंत्रपणे जन्मतो. अर्थात स्वातंत्र्य हा प्रत्येक मानवाचा जन्मसिद्ध अधिकार आहे. म्हणून त्याच्यावर अत्याचार करणे म्हणजे त्याचे स्वातंत्र्य हिरावून घेणे व त्यास गुलाम बनविणे होय. इस्लामी शासनाच्या राज्यपालाच्या मुलालासुद्धा जनतेवर अत्याचार करण्याचा नैतिक अधिकार नाही. म्हणून अत्याचारपीडितास समाधान होईपर्यंत आरोपीस शिक्षा मिळालीच पाहिजे. हाच इस्लामी शासनाचा नियम आहे. याच नियमामुळे जनतेने रोमन साम्राज्य झुगारून इस्लामी शासनाची न्यायपूर्ण छत्रछाया स्वीकारली आणि जवळपास ७५ टक्के विश्व इस्लामी शासनाच्या अधिपत्याखाली आले.
इजिप्तच्या इस्लामी राज्यपालपदी असताना माननीय अमरु बिन आस(र.)यांनी ‘नहरे अमीरुल मुआमिनीन’ हा कालवा बांधला. याचा संक्षिप्त इतिहास असा आहे की, हिजरी सन २१ मध्ये मदीना शहर आणि याच्या परिसरात भयंकर दुष्काळ पडला. नद्या-नाले पूर्णतः आटून गेले होते. परिणामी तेथील व्यापारसुद्धा बंद झाला. ही दुष्काळजन्य परिस्थिती हातळण्यासाठी उमर फारुक(र.)यांनी सर्व राज्यपालांना पाचारण केले. सर्व राज्यपालांनी मदीनासाठी भरघोस मदत केली. ‘इजिप्त’ मदीनापासून खूप दूर असल्याने तेथून मदत पोहोचू शकली नाही. म्हणून माननीय उमर(र.)यांनी त्यांना पत्र लिहिले की, ‘तत्काळ मदत पोहोचवावी.’
यावर माननीय अमरु(र.)यांनी उत्तर दिले की ‘हे अमीरुल मुअमिनीन, लवकरच मदत पाठवीत आहे. रसद घेऊन उंटाचा मोठा काफिला रवाना करीत आहे. तसेच समुद्र मार्गानेही रसद येण्याची आशा आहे.’
यानंतर त्यांनी ‘नहरे अमीरुल मुअमीनीन’ या विशाल कालव्याची निर्मिती केली. शेवटी संपूर्ण इजिप्त जिकून इस्लामी शासनास जोडणारा हा थोर सेनापती परलोक मार्गी रवाना झाला.

Person
इस्लामी दृष्टिकोनानुसार मूळ महत्त्व समाजाला नसून व्यक्तीला आहे. याच कारणामुळे आपले उद्दिष्ट साधण्याकरिता, समाजापेक्षा व्यक्तीला अधिक महत्त्व देतो. इस्लाम माणसाच्या अंतरात्म्याला इतका ज्ञानपूर्ण व सभ्य करु इच्छितो की, त्याने स्वेच्छेने आपल्या सर्व सामाजिक जबाबदाऱ्या व कर्तव्ये पार पाडावीत. आपला व्यवसाय त्याने निवडावा, कारण कोणताही व्यवसाय सोडण्यासही त्याच्यावर काही बंधन नसते.
शासकाने जर ईश्वराने ठरवून दिलेल्या मर्यादांचे उल्लंघन केले तर इस्लामच्या प्रत्येक व्यक्तीला शासनाच्या आदेशाचे पालन करण्यास नकार देण्याचा अधिकार प्राप्त असतो. अशा तऱ्हेने, इस्लाम प्रत्येक व्यक्तीला समाजाच्या नैतिक तत्त्वांचा रक्षक बनवितो व सर्व सामाजिक बिघाड व दोष दूर करणे, हे व्यक्तीचे कर्तव्य असल्याचे घोषित करतो. कम्युनिझममध्ये व्यक्तीला कसलेही महत्त्व नसते व संपूर्ण आर्थिक उत्पादनाच्या साधनांवर नियंत्रण ठेवण्याचा हुकूमशाही शासनासमोर त्याला हतबल करुन ठेवले जाते, अशा प्रकारच्या समाजात इस्लामचा हा मानस व हेतू पुरा होऊच शकत नाही, हे स्पष्ट आहे.
शेवटी, या संदर्भात ही गोष्ट आम्ही विसरता कामा नये की कम्युनिस्ट तत्त्वानुसार सामाजिक संबंधाची बांधणी व तिचा क्रम या संदर्भात, प्रमुख व मूळ महत्त्व केवळ आर्थिक तत्त्वानांच आहे. मानव जीवनातील आर्थिक बाजूला जे महत्त्व आहे, त्याचा इस्लाम निषेधही करीत नाही किवा ते कमीही करीत नाही. एका राष्ट्राच्या जीवनात तेथील आर्थिक सुस्थितीला जे महत्त्वाचे स्थान असते, त्याकडेही इस्लाम डोळेझाक करीत नाही, तसेच नैतिक व सामाजिक आचरणावरील त्याच्या प्रभावाचाही इन्कार करीत नाही. परंतु जीवन म्हणजे आर्थिक समस्यांखेरीज बाकी काहीच नाही, या गोष्टीचा इस्लाम तीव्र विरोध करतो. तसेच माणसाचे आर्थिक प्रश्न सुटले तर त्याचे इतर प्रश्न आपोआपच सुटतील, असे कम्युनिस्टांप्रमाणे इस्लाम मानत नाही. या वास्तवतेचे अधिक स्पष्टीकरण, व्यवहारी जीवनातील खालील उदाहरणांनी चांगले होऊ शकते.
एकसारखी आर्थिक स्थिती असलेल्या दोन तरुणांचे उदाहरण घ्या. यातील एकजण आपल्या आंधळ्या-बहिऱ्या इच्छा वासनांचा गुलाम आहे व भोगविलासप्रिय आहे. दुसरा भोगविलासाऐवजी शिक्षण प्राप्त करण्यात व ज्ञानार्जन करुन आपली बौद्धिक शक्ती वाढविण्यात सदैव मग्न आहे. प्रश्न असा उद्भवतो की या दोघा तरुणांना समान वागणूक दिली जावी काय व त्यांच्या अवस्थेत कसलाही फरक नाही काय? या दोहोंचे जीवन सारख्याच प्रमाणात भलेपणा, चांगुलपणा व सफलता यांची वाढ करणारे मानले जाईल काय?
त्याचप्रमाणे अतिप्रभावी अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व असलेल्या एखाद्या माणसाचे उदाहरण घ्या. त्याचे सर्व म्हणणे लोक आनंदाने व आदराने ऐकतात व मानतात. अशा थोर व्यक्तीला अशा दुसऱ्या व्यक्तीसमान मानणे शक्य आहे काय ज्याला कसले व्यक्तिमत्त्व नसून समाजात त्याला कसलीही प्रतिष्ठा अगर आदर नसून केवळ एक ऐतखाऊ व कुचकामाचा आहे तो व इतरांच्या चेष्टेचा विषय बनून राहिला आहे. आर्थिक समस्याच अशा हास्यास्पद माणसाची समस्या आहे काय की जी सुटल्याने त्याच्या इतर सर्व समस्या आपोआप सुटून जातील? अशा प्रकारच्या त्याच्या जीवनात त्या सर्व गुणांची सजावट व शोभा कधीतरी येऊ शकते काय, जी पहिल्या व्यक्तीच्या जीवनात आढळते ?
त्याचप्रमाणे एखादी रुपवती व प्रतिष्ठा असलेली स्त्री आणि दुसरी सौंदर्याचा व प्रतिष्ठेचा अभाव असलेली स्त्री एकमेकांसमान आहेत काय? व सर्व आर्थिक अडचणींची सोडवणूक झाली, तर दुसरी स्त्री ही पहिलीसारखी होऊ शकेल काय?
माणसामाणसांतील हाच फरक डोळ्यांपुढे ठेवून इस्लामने आर्थिक जीवन मूल्यांऐवजी नैतिक मूल्यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. कारण त्याच्या दृष्टीने मानवी जीवनाचा आधार आर्थिक मूल्यावर नसून काही बिगर आर्थिक मूल्यावर उभारलेला आहे. ती स्थापित करण्यासाठी, कृतीचे स्वरुप देण्यासाठी तितकेच कष्ट व धडपड करावी लागते जितके आर्थिक मूल्ये जीवनात स्थापन करण्यासाठी लागतात. म्हणून ईश्वर व मानव म्हणजेच स्वामी व दास यांच्या दरम्यान सदासर्वदा असणाऱ्या व टिकून राहाणाऱ्या नात्यावर इस्लाम जोर देतो. कारण हेच अल्लाहच्या व माणसाच्या दरम्यानचे नाते प्रत्यक्ष जीवनातील नैतिक मूल्यांचा संपूर्ण विकास होण्याचे सर्वोकृष्ट साधन होऊ शकते. आपल्या भौतिक गरजांच्या स्वाधीन होऊन सर्वनाश करणारी ओढाताण, तिरस्कार व द्वेष यांना बळी पडलेल्या माणसाला जीवनातील खालच्या पातळीवरुन वर काढतो. इस्लाम मानवाला अशा उच्च स्थानाप्रत पोचवितो जेथे माणूस आपल्या इच्छावासनांचा गुलाम न राहाता जेथे भलेपणा, चांगुलपणा व प्रेम यांचेच जणू शासन असते अशा एक मंगलमय जगात त्याला नेऊन सोडतो.
आध्यात्मिक शक्तींना व मूल्यांना मानवी जीवनात इस्लामच्या दृष्टीने आणखी एक बहुमोल महत्त्व असते. ह्या आध्यात्मिकतेचा मानवी जीवनांवर खोलवर प्रभाव पडतो. त्यांचेकडे नीट लक्ष देऊन त्यांची योग्य बांधणी केली तर ती मानवसमाजाला तितकीच उपकारक व परिणामकारक ठरू शकेल जितके एखादे आर्थिक तत्त्व. उलट सामाजिक परिवर्तनाच्या दृष्टीने त्यांचे क्षेत्र, इतर तत्त्वांच्या क्षेत्रापेक्षा अधिक विस्तृत आहे.
इतिहासाच्या झरोक्यातून
मुस्लिमांचा इतिहास या सत्याचे एक बोलके प्रमाण आहे. म्हणूनच इस्लामचे पहिले खलीफा माननीय अबू बक्र (र) यांना धर्मविन्मुख बंडखोरांच्या विरोधात एकटेच ठामपणें उभे ठाकलेले, आम्ही पाहतो. खरे तर माननीय उमर बिन खत्ताब (र) यांच्या सारखी श्रेष्ठ व्यक्तीसुद्धा, या धर्मांविरुद्ध असलेल्या लोकांशी युद्ध आरंभ करण्याविरुद्ध होती, तरीसुद्धा माननीय अबू बक्र (र) यांचे पाय डळमळले नाहीत व ते दृढनिश्चयाने आपल्या मतावर राहिले. त्यांच्या अशा अतुलनीय धैर्याच्या व ठामपणाच्या पाठीमागे कसला गुण कार्यान्वित होता? तो एखाद्या भौतिक लाभाचा विचार होता काय? की केवळ इहलोकाच्या लाभाची लालसा होती? की कोणत्यातरी सुखाची कल्पना होती ज्यामुळे अशा कठीण समयी त्यांच्यात असे धैर्य व असे मनोबल निर्माण केले व त्यामुळे सरतेशेवटी यश त्यांच्या पदकमलावर येऊन पडले. अशा कठीण प्रसंगी त्यांना कोणत्याही भौतिक लाभाची व सुखाच्या भावनेचे सहाय्य यशप्राप्तीसाठी झाले नाही हे निश्चित. तसे असते तर इतके मोठे कर्तव्य ते यशस्वीरित्या पार पाडू शकले नसते व इस्लामी इतिहासाच्या त्या कठीण काळात आपले कर्तव्य इतक्या उत्कृष्ट रीतीने पार पाडू शकले नसते. त्यांचे ते अतुलनीय धैर्य व संकटाच्या वादळात स्वतःवर इतका ताबा ठेवणे, या गोष्टी त्यांच्या आध्यात्मिक बलाचाच चमत्कार होता. मानव इतिहासातील हा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे. आध्यात्मिक बलामध्ये इतकी प्रबळ भौतिक शक्ती व आर्थिक शक्तीचा समावेश असतो की त्यासारखे दुसरे उदाहरण आढळत नाही, हे यावरुन कळून चुकते. असेच उदाहरण माननीय उमर बिन अब्दुल अजीज (र) यांचे आहे. त्यांनी आपल्या प्रबळ आध्यात्मिक शक्तीच्या सहाय्याने पूर्वीच्या खलीफांच्या सामाजिक नियमांना लागू केले आणि त्यानंतर असे ऐतिहासिक व आर्थिक चमत्कार पाहावयास मिळाले की इस्लामी समाजामध्ये दान घेणारा माणूस पाहावयास मिळत नसे.
म्हणूनच इस्लाम या आध्यात्मिक अंगाला बहुमूल्य महत्त्व देतो, कारण तो मानवाला त्याच्या आश्चर्यकारक विकासाच्या नावाखाली भौतिक साधनांचा वापर करण्यापासूनही रोखत नाही. इस्लाम चमत्काराचाही इन्कार करीत नाही, पण त्याची अपेक्षा करीत, हातपाय नसल्यासारखे स्वस्थ बसून राहणेही त्याला मान्य नाही उलट या संदर्भात त्याचा नियम असा आहे,
‘ज्या गोष्टीना कुरआनद्वारा प्रतिबंध होऊ शकत नाही, त्या सर्व गोष्टींना निस्संशय, अल्लाह आपल्या शक्तीने पायबंद घालीत असतो.’ (तिसरे खलीफा माननीय उस्मान (र) यांचे कथन)
कम्युनिस्टांनी दाखविलेल्या पद्धतीनुसार जो कोणी आपल्या भौतिक व आर्थिक गरजा पुऱ्या करण्याचा प्रयत्न करतो त्याला आपल्या नैतिक व आध्यात्मिक जीवनाकडे लक्ष पुरविणे शक्यच होत नाही. याचे कारण असे, कम्युनिझममध्ये सगळे महत्त्व केवळ एकाच अंगाला म्हणजेच आर्थिक बाजूला असते. हे जर मान्य केले गेले तर मानव जीवनाचा सर्वांगीण विकास चालू राहूच शकत नाही. शरीरातील एकाच अवयवाची हृदय किवा यकृत वाजवीपेक्षा अवास्तव वाढ होण्याचे उदाहरण घ्या. अशी एकाच अवयवाची वाजवीपेक्षा जास्त प्रमाणात झालेली वाढ, शरीराच्या इतर भागाच्या वाढीस हानिकारक सिद्ध होते व इतर अवयव आपले कार्य सुरळीत करु शकत नाहीत. तशीच अवस्था कम्युनिझममध्ये जीवनाच्या आर्थिक पैलूसंबंधी आहे त्याला असाधारण महत्त्व असल्याने जीवनातील इतर पैलूची वाढ खुंटते.
काही लोक इस्लाम व कम्युनिझमची अशी तात्त्विक तुलना केलेली पसंत करीत नाहीत, हे आम्ही जाणतो. कारण त्यांच्या मते अशा प्रकारची तात्त्विक चर्चा खालच्या दर्जाची असते व त्यापासून काही फायदा होत नसतो. जीवनातील व्यावहारिक समस्यांना मूळ महत्त्व आहे. म्हणून त्यांना तात्त्विक समस्यापेक्षा व चर्चेपेक्षा अधिक प्राधान्य दिले पाहिजे, असे त्यांना वाटते. म्हणून एखाद्या पद्धतीचा अंगिकार करताना अनावश्यक वादविवाद करून गुंतागुंत निर्मांण करावयास नको. त्यामध्ये आपला दृष्टिकोन असा असावयास हवा, की विचाराधीन पद्धत व्यवहारी व प्रत्यक्ष जीवनात कितपत लाभकारक व व्यवहारी सिद्ध होऊ शकते हे पाहिले जावे. म्हणूनच या महानुभावांचा जेव्हा तात्त्विक चर्चेशी सबंध येतो तव्हा ते त्रासिक बनतात व वैतागतात. व्यवहारी जीवनात शेवटी इस्लाम व कम्युनिझमच्या दरम्यान संघर्ष कसा आढळून येऊ शकतो, ही गोष्ट त्यांच्या ध्यानात येत नाही. म्हणून या दोहोतील संघर्षाचा ते मुळातच इन्कार करतात.
आमची विचारप्रणाली अशी नाही, कारण कोणत्याही समस्येच्या व्यवहारी व तात्त्विक बाजू वेगळ्या व विभक्त केल्या जाऊ शकत नाही. पण कम्युनिजम व इस्लाममध्ये केवळ तात्त्विक मतभेदच नसून त्यामध्ये खोलवर व्यावहारिक फरकही आहे. या फरकातील काही अंगे आम्ही खालील ओळीत देत आहोत.

Sanyas
इस्लामच्या दृष्टिकोनातून संसारत्याग आणि संन्यास सत्य धर्माच्या विरुध्द आहे आणि जगात बिघाड आणि विकृतीला कारणीभूतदेखील असते. म्हणून पवित्र कुरआनमध्ये ख्रिस्ती लोकांमध्ये प्रचलित असलेल्या संन्यासाचे खंडण करून त्यास अस्वाभाविक आणि अप्रशंसनीय पध्दत म्हटले आहे. कुरआनमध्ये नमूद आहे,
‘‘आम्ही नूह(अ.) आणि इब्राहीम(अ.) ना पाठविले आणि त्या दोघांच्या वंशात प्रेषितत्व आणि ग्रंथ ठेवले. मग त्यांच्या संततीपैकी काहीनी मार्गदर्शन स्वीकारले आणि बरेचसे अवज्ञाकारी बनले. त्यांच्यानंतर आम्ही लागोपाठ आपले प्रेषित पाठवले, आणि त्यानंतर मरयम पुत्र ईसा(अ.) ला पाठविले, आणि त्याला इंजील प्रदान केले, आणि ज्या लोकांनी त्याचं अनुयायित्व स्वीकारले त्यांच्या हृदयांत आम्ही करूणा आणि दया घातली, आणि वैराग्य त्यांनी स्वतःच काढले, आम्ही ते त्यांच्यासाठी कर्तव्य म्हणून ठरविले नव्हते, परंतु अल्लाहच्या प्रसन्नतेच्या शोधात त्यांनी स्वतःच ही ‘बिदअत’(कुप्रथा) काढली आणि मग त्यावर कायम राहण्याचे जे कर्तव्य होते त्यांनी ते पूर्ण केले नाही. त्यांच्यापैकी ज्या लोकांनी ईमान आणले होते. त्यांचा मोबदला आम्ही त्यांना प्रदान केला, परंतु त्यांच्या पैकी बहुतेक जण अवज्ञाकारी होते.’’(सूरह हदीद - २६:२७)
या आयतीत ‘रहबानियत’ हा शब्द आलेला आहे. या शब्दाची व्याख्या आणि संपूर्ण आयतीचे स्पष्टीकरण वर्तमान काळाचे महान इस्लामी विद्वान आणि कुरआन मजीदचे भाष्यकार मौलाना सैयद अबुल आला मौदुदी(रह.) यांनी आपले प्रसिध्द कुरआन भाष्य ‘तफहीमुल कुरआन’ खंड क्रमांक पाचमध्ये केले आहे.
शब्द ‘रहबानियत’ची व्याख्या करताना मौलानांनी लिहिले आहे की या शब्दाचा धातु र-ह-ब आहे. ज्याचा अर्थ ‘भय’ असा आहे. रहबानियतचा अर्थ आहे भयभीत राहण्याचा मार्ग आणि ‘रहबानियत’ म्हणजे भयभीत असणार्याचा मार्ग. परिभाषेत यामुळे असे अभिप्रेत आहे की एखाद्या व्यक्तीचे भयामुळे(मग ते कोणाच्या अत्याचारामुळे असो किवा जगातील उपद्रव्याचा भय असो किवा आपल्या दुर्बलतेचा भय असो) जगाचा त्याग करणे आणि सांसारिक जीवनापासून पळ काढून वनात आणि पर्वतांमध्ये संरक्षण प्राप्त करणे किवा सर्वांपासून अलिप्त होऊन एकान्तात जाऊन बसणे.
या आयतीचे स्पष्टीकरण करताना मौलानांनी लिहिले आहे की ख्रिस्ती लोकांवर अल्लाहने संन्यासला अनिवार्य केले नव्हते. पुढे ते स्पष्ट करतात,
संन्यास हे गैरइस्लामी आहे आणि हे कधीही सत्यधर्मात सामील नव्हते. यालाच पैगंबरानी हदीसमध्ये म्हटले आहे, ‘‘इस्लाममध्ये कोणताही संन्यास नाही.’’(मुसनद अहमद) आणखी एक हदीसमध्ये प्रेषित मुहम्मद(स.) यांनी फरमावले, ‘‘या उम्मतचा(अर्थात मुस्लिम लोकसमूहाचा) संन्यास अल्लाहच्या मार्गात जिहाद आहे.’’(मुसनद अहमद मुसनद अबी याला) अर्थात, या उम्मतीचा(अनुयायी) अध्यात्मिक उन्नतीचा मार्ग हा नाही की मानवाने संसाराचा त्याग करावा. उलट तो हा आहे की मानवाने अल्लाहच्या मार्गात जिहाद करावा. ही उम्मत(अनुयायी) उपद्रवांना घाबरून वन आणि पर्वताकडे पळ काढीत नाही, उलट अल्लाहच्या मार्गात जिहाद करून त्यांचा मुकाबला करते.
बुखारी आणि मुस्लिम दोन्ही हदीसच्या पुस्तकांमध्ये कथन करण्यात आले आहे, ‘‘सहाबांपैकी एकाने सांगितले की मी सदैव रात्रभर नमाज पठण करीत राहणार.’’ दुसर्याने म्हटले, ‘‘मी सदैव रोजे(उपवास) करीन. त्यात कधी खंड पडू देणार नाही.’’ तिसर्याने म्हटले, ‘‘मी कधीही लग्न करणार नाही आणि स्त्रियांशी कोणताही संबंध ठेवणार नाही.’’ अल्लाहचे प्रेषित मुहम्मद(स.) यांनी या गोष्टी ऐकल्या आणि फरमावले, ‘‘अल्लाहची शपथ! मी तुमच्या सर्वांपेक्षा जास्त अल्लाहचे भय बाळगणारा आणि त्याची अवज्ञा न करणारा आहे. परंतु माझी पध्दत अशी आहे की मी रोजे पाळतो आणि नाहीदेखील पाळत, रात्री नमाज पठणही करतो आणि झोपतोही आणि स्त्रीशी विवाहदेखील करतो. ज्याला माझी पध्दत पसंत नाही, त्याचा माझ्याशी काहीएक संबंध नाही.’’
आदरणीय अनस(र.) म्हणतात, प्रेषित मुहम्मद(स.) म्हणत, ‘‘स्वतःवर सक्ती करू नका की अल्लाहने तुमच्यावर सक्ती करावी, एका लोकसमूहाने अशा पद्धतीनेच सक्तीचा अंगीकार केला होता, तर अल्लाहनेदेखील त्यांना सक्तीने पकडले. पाहून घ्या त्यांचे अवशेष, संन्यासगृह आणि चर्चमध्ये दिसून येईल.’’(अबू दाऊद)
संन्यास आणि संसारत्यागाचा मार्ग पत्करून ख्रिस्ती लोकांनी दुहेरी चूक केली आहे. एक चूक तर ही की स्वतःवर तो अंकुश लावला ज्यासंबंधी कोणताही आदेश अल्लाहने दिलेला नव्हता. दुसरी चूक अशी की अल्लाहची प्रसन्नता प्राप्त करून घेण्याकरिता त्यांच्या दृष्टीने जे निर्बंध आवश्यक समजून स्वतःवर त्या लादून घेतल्या, ते निर्बंध ते पाळू शकले नाही आणि अशी कृत्ये करू लागले जे अल्लाहच्या प्रसन्नतेऐवजी त्याचा कोप होण्याला कारणीभूत ठरले. हा मुद्दा समजून घेण्यासाठी ख्रिस्ती संन्यासाच्या इतिहासावर एक दृष्टिक्षेप टाकला पाहिजे.
आदरणीय ईसा(अ.) अर्थात येशू ख्रिस्तानंतर दोनशे वर्षांपर्यंत ख्रिस्ती चर्च संन्यासापासून अपरिचित होता. परंतु आरंभापासूनच ख्रिस्तींमध्ये त्याचे रोगाणु आढळून येत होते आणि असे विचार त्यांच्यात रूजले होते जे या गोष्टीला जन्म देतात. त्याग आणि ब्रह्मचर्यला नैतिक श्रेष्ठता म्हणणे आणि अनुचित संन्यस्थ जीवनाला विवाह आणि सांसारिक व्यवासायाच्या जीवनाची अपेक्षा श्रेष्ठ आणि उत्तम समजणे हेच संन्यासाचे मूळ आहे आणि या दोन्ही गोष्टी ख्रिस्तीमध्ये सुरुवातीपासूनच अस्तित्वात होत्या. विशेष म्हणजे ब्रह्मचर्यला पवित्रतेचा पर्याय समजणे यामुळे चर्चमध्ये धार्मिक सेवा करणार्यांकरिता ही गोष्ट अप्रिय समजली जात होती की त्यांनी विवाह करावा, त्यांना मुलं व्हावीत आणि त्यांनी गृहस्थीच्या लफड्यात पडावं. या गोष्टीनेच तिसर्या शतकापर्यंत येऊन उपद्रव्याचे रूप धारण केले आणि संन्यास एका संक्रामक रोगाप्रमाणे ख्रिस्तींमध्ये पसरू लागला. ऐतिहासिकदृष्ट्या याचे तीन मुख्य कारणे होती.
एक हे की प्राचीन अनेकेश्वरवादी समाजात कामवासना, दुश्चरित्रता आणि भौतिकता जितक्या मोठ्या प्रमाणात पसरलेली होती, त्याचा तोड करण्याकरिता ख्रिस्ती विद्वानांनी संतुलित मार्गाचा अवलंब करण्याऐवजी अतिरेकी मार्गाचा अवलंब केला. त्यांनी पवित्रतेवर इतके भर दिले की मुळापासून स्त्री-पुरुष संबंधच अपवित्र समजले जाऊ लागले, मग ते संबंध विवाहच्या रूपाने का असेना. त्यांनी प्रपंचाविरुध्द इतकी कट्टरता दाखवली की अन्ततः एका धार्मिक पुरुषाकरिता मुळापासून कोणत्याही प्रकारची संपत्ती ग्रहण करणे हे पाप समजू जाऊ लागले आणि चारित्र्यसंपन्नतेचे मापदंड हे झाले की, मानवाने अगदी निर्धन आणि हर प्रकारे संसारत्यागी असावं. याच प्रकारे अनेकेश्वरवादी समाजाच्या सुख आणि वासनाप्रियतेच्या उत्तरादाखल ते इतक्या चरमसीमेला जाऊन पोहोचले की सुखत्याग, आत्मदमन आणि इच्छा आकांक्षाचे खच्चीकरण करणे हेच चारित्र्याचे लक्ष्य बनले आणि विविध प्रकारच्या तप-तपस्यांनी शरीराला कष्ट पोहोचविणे मानवाच्या आध्यात्माची पूर्णता आणि त्याचे पूर्णत्व समजले जाऊ लागले.
दुसरे असे की ख्रिस्ती धर्माचा जेव्हा सफलता प्राप्त करून जनतेमध्ये प्रसार होऊ लागला तेव्हा आपल्या धर्माच्या प्रसार व विस्ताराकरिता त्या प्रत्येक वाईट गोष्टीला आपल्या आधिक्षेत्रात दाखल करीत गेले जे लोकप्रिय होते. प्राचीन इष्टदेवांच्या जागी महापुरुषांची भक्ती होऊ लागली. होरस आणि आईसिसच्या मूर्तींच्या जागी येशू ख्रिस्त आणि मरियमच्या मूर्ती पूजल्या जाऊ लागल्या. सेटरनेलियाच्या जागी क्रिसमसचा उत्सव साजरा केला जाऊ लागला. प्राचीन काळातील धागे-ताईत, मंत्र-तंत्र, शगून काढणे. भविष्यवाणी आणि भूतात्मा पळवणे वगैरसंबंधीची सर्व कामे ख्रिस्ती संतानी सुरु केली. या कारणास्तव सर्वसामान्य लोक त्या व्यक्तीला ईश्वरापर्यंत पोहोचलेला समजत असत जी व्यक्ती घाणेरडी आणि नग्न राहत आणि एखाद्या पर्वताच्या गुहेत राहत. म्हणून ख्रिस्ती चर्चमध्ये भक्तीची हीच पध्दत लोकप्रिय झाली आणि अशा लोकांच्या चमत्कारिक किस्स्यांनी ख्रिस्तीलोकांमध्ये ‘‘सन्त कथा’’ यासारख्या पुस्तकांचा भरणा झाला.
तिसरे असे की ख्रिस्ती लोकांजवळ धर्माच्या सीमा निश्चित करण्याकरिता कोणतेही विस्तृत असं धर्म-विधान आणि कोणतीही स्पष्ट अशी पध्दत अस्तित्वात नव्हती. मूसा(अ.) यांचे धर्मविधान(तौरात) चा त्यांनी त्याग केला होता आणि बायबलमध्ये पूर्णपणे कोणतीही नियमावली आढळून येत नव्हती. म्हणून ख्रिस्ती विद्वान काही प्रमाणात बाहेरील दर्शनशास्त्र आणि त्याचे रंग-रूप यांनी प्रभावित होऊन आणि काही प्रमाणात आपल्या स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार वेगवेगळ्या पध्दतींच्या व नवनवीन गोष्टी आपल्या धर्मात समाविष्ट करीत गेले. संन्यासदेखील या सर्व नवीन गोष्टींपैकी एक होते. ख्रिस्ती धर्माच्या विद्वानांनी आणि तत्त्ववेत्त्यांनी त्याचा दर्शनशास्त्र आणि त्याची कार्यप्रणाली बौध्द धर्माच्या भिक्षूकांडून, हिदू योगी आणि संन्यासी, प्राचीन इजिप्तचे फकीर, ईराणचे मानविये आणि अफलातून व फलातीनूसचे अनुयायी रहस्यवादींकडून घेतले आणि त्यालाच आत्मशुध्दीचा विधी, आध्यात्मिक विकास आणि अल्लाहचे सामीप्य प्राप्तीचे साधन ठरवले. ही चूक करणारे लोक कोणीही साधारण व्यक्ती नव्हते. तिसर्या शतकापासून येशू ख्रिस्ताच्या सातव्या शतकापर्यंत(अर्थात कुरआन अवतरण्याच्या वेळी) जे लोक पूर्व आणि पश्चिम ख्रिस्ती धर्माचे मोठमोठे विद्वान महागुरू आणि आधिनायक मानले जातात. सेंट अथानासेविस, सेंटबासिल, सेंट गिरिगोरी, नाजियानजिन, सेंट कराई सूस्टम, सेंट एमब्रोज, सेंट जीरूम, सेंट आगस्टाइन, सेंट वीनिडिक्ट, महान गिरीगोरी सर्वचे सर्व स्वतः संन्यासी होते आणि संन्यासाचे जबरदस्त समर्थक होते. यांच्याच प्रयत्नानी चर्चमध्ये संन्यासाचे प्रचलन झाले.
इतिहासात माहिती मिळते की ख्रिस्ती लोकांमध्ये संन्यास इजिप्तहून आरंभ झाला. त्याचा संस्थापक सेंट अॅन्थोनी होता, जो सन १५० मध्ये जन्मला आणि ३५० मध्ये या जगाचा निरोप घेतला. त्याला पहिला ख्रिस्ती संन्यासी म्हटले जाते. ख्रिस्ती लोकांमध्ये संन्यासाचे मूल सिध्दान्त त्याचे लेख आणि आदेशावरून प्राप्त होतात. या मूळ प्रारंभापासून ही पध्दत इजिप्तमध्ये जलप्रवाहाप्रमाणे पसरू लागली आणि ठिकठिकाणी संन्यासी स्त्री-पुरुषाकरिता आश्रम किवा मठ स्थापन होऊ लागले. त्यांच्यापैकी काही आश्रमांमध्ये तीन तीन हजार संन्यासी एकाच वेळी राहात होते. सन ३२५ मध्ये इजिप्तमध्येच आणखी एक ख्रिस्ती महापुरुष पाखुमियुस उत्पन्न झाला ज्याने दहा मोठे आश्रम संन्यासी स्त्री-पुरुषाकरिता बनवले. त्यानंतर हा सिलसिला जॉर्डन, पॅलेस्टाईन आणि युरोपच्या विभिन्न देशांमध्ये पसरत गेला. चर्च व्यवस्थेला अगदी प्रारंभी या संन्यासच्या समस्येमुळे फारच अडचणींना तोंड द्यावे लागले. कारण तो संसारत्याग आणि ब्रह्मचर्याला, गरीबी व निर्धनतेला आध्यात्मिक जीवनाचा आईडियल(आदर्श) तर समजत होता. परंतु संन्यासीप्रमाणे विवाह अगर संततीप्राप्ती किवा संपती ग्रहण करण्याला पापदेखील घोषित करू शकत नव्हता. शेवटी अथानासियोस(मृत्यु सन ३७३), सेंट बासिल(मृत्यू सन ३७१), सेंट आगस्टाईन(मृत्यू सन ४३०) आणि महान गिरिगोरी(मृत्यु सन ६०९) यासारख्या लोकांच्या प्रभावाने संन्यासाचे अनेक सिध्दान्त चर्च व्यवस्थेत विधिवत रूपाने दाखल झाले.
या संन्यासच्या रूपाने त्यांनी आपल्या धर्मात ज्या नवीन गोष्टी सामील करून घेतल्या होत्या त्यांची काही वैशिष्ट्ये आम्ही संक्षिप्त रूपाने वर्णन करीत आहोत.
कठोर तपस्या आणि नवनवीन पध्दतींनी आपल्या शरीराला यातना देणे. या बाबतीत प्रत्येक संन्यासी दुसर्यापेक्षा पुढे निघुन जाण्याची इच्छा करीत होता. ख्रिस्ती महापुरुषांच्या कथांमध्ये या लोकांचे जे चमत्कार वर्णिले जातात ते पुढील प्रकारे आहेत. इस्कन्द्रियाचा सेंट मकारियूस प्रत्येक वेळी आपल्या शरीरावर एंशी पौंड वजन उचलून फिरत असे. सहा महिन्यांपर्यंत तो एका दलदलीत झोपून राहिला. विषारी मासे त्याच्या शरीराला चावत होते. त्याचा शिष्य सेंट यूसिबियूसने आपल्या गुरुपेक्षाही अधिक तपस्या केली. तो एकशे पन्नास पौंडांचे वजन उचलून फिरत असे. आणि तीन वर्षांपर्यंत एका कोरड्या विहीरीत पडून राहिला. सेंट साबियूस केवळ तो मका खात असे, जो एक महिना भर पाण्यात भिजवून ठेवलेला असायचा आणि ज्यात खूप घाणेरडा असा वास येत असे. सेंट बेसारियून ४० दिवस एका काटेरी झुडूपात पडून राहिला आणि चाळीस वर्षांपर्यंत जमिनीला पाठ टेकले नाही. सेंट पाडूमियूसने पंधरा वर्षे आणि एका वर्णनानुसार पन्नास वर्षे जमिनीला पाठ न लावता व्यतीत केले. एक सन्त सेंट जॉन तीन वर्षे भक्ती करीत उभा राहिला. या संपूर्ण कालावधीत ना कधी बसला नाही त्याने कधी जमिनीला आपली पाठ टेकली नाही. आरामाकरिता तो केवळ एका टेकडीचा आश्रय घेत असे. त्याचा भोजन तो प्रसाद असे जो दर रविवारी त्याच्याकरिता आणला जात असे.
सेंट सीमीयून स्टाइलाईट(३८०-४४९) ज्याची ख्रिस्तींच्या महान पुरुषांमध्ये गणना होते. हिरायस्टरपूर्वी पूर्ण चाळीस दिवस उपवास करीत असे. एकदा तो संपूर्ण एक वर्षभर एका पायावर उभा राहिला. प्रायः तो आपल्या आश्रममधून निघून एका विहीरीत जात होता. शेवटी त्याने उत्तर सीरीयाच्या सीमान किल्ल्याजवळ साठ फूट एक स्तंभ बनवला. ज्याचा वरचा भाग केवळ तीन फूट व्यासाचा होता आणि त्यावर कठडा बनवण्यास आला होता. या स्तंभावर पूर्ण तीस वर्षे व्यतीत केले. ऊन, पाऊस, हिवाळा, उन्हाळा सर्वकाही तो सहन करीत राहिला. परंतु कधीही स्तंभाच्या खाली उतरला नाही. त्याचे शिष्य सीढी लावून वर जाऊन त्याला भोजन पुरवीत आणि त्याची घाण स्वच्छ करीत असत. नंतर एक दोरखंड घेऊन त्या स्तंभाशी स्वतःला बांधून घेतले. ते दोरखंड त्याच्या शरीराच्या मासांत घुसून अदृस्य झाले. शरीरातील मांस सडून गेले आणि त्यात किडे पडले. जेव्हा एखादा किडा त्यांच्या जख्मातून निघून खाली पडत असे तर तो त्या किड्यास उचलून पुन्हा त्या फोड्यात ठेवत असे आणि म्हणत असे, ‘‘खा जे काही प्रभूने तुला दिले आहे.’’ ख्रिस्ती लोक दूरुन त्याच्या दर्शनासाठी येत असत. जेव्हा तो मरण पावला तर सर्वसामान्य ख्रिस्तीच्या असा निर्णय होता की तो ख्रिस्ती ऋषिचा सर्वांत उत्कृष्ट उदाहरण होता.
त्या काळातील ख्रिस्ती संतांची जी वैशिष्ट्ये वर्णिली गेली आहेत ती सर्व अशाच उदाहरणानी भरलेली आहेत. कोणा एखाद्याची विशेषता अशी होती की त्याने तीस वर्षांपर्यंत मौन पाळले आणि त्याला कधीही कोणी बोलताना पाहिले नाही. कोणा एखाद्याने स्वतःला एखाद्या टेकडीशी बांधून घेतले होते. कोणी वन वन भटकत असे आणि घास-फूस खाऊन आपले गुजराण करीत असे. कोणी एखादं जड वजन कायम स्वरूपी उचलून फिरत असे. कोणी बेडीनी आणि साखळ्यांनी स्वतःला जखडून ठेवत असे. काही महाभाग जनावराच्या गोठ्यात, राहात किवा कोरड्या विहीरीत अथवा जुनाट कबरीत राहात असत व काही महापुरुष सदैव नग्न राहात असत आणि आपले गुप्तांग आपल्या केसांनी लपवत किवा जमिनीवर रेंगाळताना चालत असत. अशाच महापुरुषांचे वर्णन व चर्चा सर्वत्र होत असे आणि ते मेल्यानंतर त्यांची हाडे आश्रमांमध्ये सुरक्षित ठेवण्यात येत असत. मी स्वतः सीना पर्वताच्या खाली सेंट कॅथाराइनच्या आश्रमात अशाच प्रकारच्या हाडाची एक संपूर्ण व सुसज्य लायब्ररी पाहिली, ज्यात काही महापुरुषांच्या डोक्याच्या कवट्या सुयोग्य पध्दतीने ठेवलेल्या दिसत होत्या. कुठे पायाची हाडे आणि कुठे हाताची हाडं आणि एका महापुरुषाचा तर शरीराचा संपूर्ण सांगाडाच काचेच्या कपाटात ठेवलेला आढळून आला.
त्यांचे दुसरे वैशिष्ट्य असे होते की ते सदैव घाणेरडे राहात असत आणि स्वच्छतेपासून फार लांब राहात. त्यांच्यामते स्नान करणे किवा शरीरावर पाणी टाकणे हे ईशभक्तीच्या विरुध्द होते. शरीराच्या स्वच्छतेला ते आत्म्याची अस्वच्छता समजत असत. सेंट अथानासिवुस मोठ्या गर्वाने सेंट ऐन्थोनीच्या या वैशिष्ट्याचे वर्णन करतो की मरेपर्यंत त्याने कधी पायही धुतले नव्हते. सेंट इब्राहीमने जेव्हांपासून ख्रिस्ती धर्मात प्रवेश केला तेव्हापासून पूर्ण पन्नास वर्षे त्याने ना तोंड धुतले ना पाय. एक प्रमुख संन्यासीन कुमारी सिलबियाने संपूर्ण आयुष्य आपल्या बोटांशिवाय शरीराच्या कोणत्याही भागाला पाणी लागू दिले नाही. एका कॉन्व्हेंटच्या एकशे तीस संन्यासिणीची प्रशंसा करून लिहिले आहे की, त्यानी कधीही आपले पाय धुतले नाही. स्नानाचे तर नाव ऐकूनच त्यांच्या अंगाचा थरकाप होत असे.
या संन्यासी वृत्तीने वैवाहिक जीवनाला व्यावहारिकदृष्ट्या अगदी निषिध्द करून टाकले आणि विवाहसंबंधाला तोडून फेकून देण्यात अगदी निर्दयतेने कार्य केले. चौथ्या आणि पाचव्या शतकातील सर्व धार्मिक लेख या विचाराने भरलेले आहेत की ब्रह्मचर्य सर्वांत महान नैतिक मूल्य आहे आणि पवित्रतेचा अर्थ असा आहे की मानवाने यौवनसंबंधापासून पूर्णपणे सुरक्षित राहावे, मग तो पती-पत्नीचा संबंध का असे ना. पवित्र अध्यात्मिक जीवनाचा उत्कर्ष याला मानला जायचा की मानवाने आपले मन पूर्णपणे मारून टाकावे आणि त्याच्यात शारीरिक सुखाची कोणतीही इच्छा असता कामा नये. त्या लोकांच्या प्रति इच्छांचे दमन याकरिता आवश्यक होते की त्यात पाशविकतेला बळ प्राप्त होत असते. त्यांच्या दृष्टिकोनातून सुख आणि पाप समानार्थक होते. येथपर्यंत की खुशीदेखील त्यांच्या दृष्टीने ईशविस्मरणचा पर्याय होती. सेंट वासिल याने हसणे आणि स्मितहास्यालादेखील वर्जित ठरवले होते. या सर्व कारणांमुळेच स्त्री आणि पुरुषांच्या दरम्यान विवाहबंधन त्यांच्यामध्ये अजिबात अपवित्र घोषित करण्यात आले होते. संन्यासींकरिता आवश्यक होते की जर त्यांना लग्न करावयाचे असेल तर त्यांनी वेगळे राहायला हवे. स्त्रीचे रूपदेखील पाहू नये आणि जर विवाहित असेल तर पत्नीचा त्याग करून निघून जावे. पुरुषांप्रमाणे स्त्रियांच्या मनांमध्ये हे बिबवले गेले की जर त्यांना स्वर्ग राज्यात प्रवेश करावयाचे असेल तर त्यांनी सदैव अविवाहित राहिले पाहिजे. जर पूर्वीपासून विवाहित असतील तर आपल्या पतींचा त्याग करून निघून जावे.
सेंट जीरूमसारखा ख्रिस्ती विद्वान म्हणतो की, जी स्त्री येशूकरिता आजीवन कुमारिका राहते ती येशूंची वधू आहे. त्या स्त्रीच्या मातेस प्रभू अर्थात येशू ख्रिस्ताची सासू होण्याचे श्रेय प्राप्त होते. एका ठिकाणी जीरूम म्हणतो की, ‘पवित्रतेच्या कुर्हाडीचे वैवाहिक संबंधाच्या लाकडाला कापून फेकणे ईशकामनेत व्यस्त व्यक्तीचे सर्वप्रथम कर्तव्य होय.’ या शिकवणुकीमुळे धार्मिक भावनांच्या आविर्भावानंतर एका ख्रिस्ती स्त्री अगर ख्रिस्ती पुरुषावर पहिला प्रभाव हा होत असे की त्याचे सुखमय जीवन नेहमीसाठी समाप्त होते असे. ख्रिस्ती धर्मामध्ये फारकती किवा विभक्त होण्याचे मार्ग बंद होते, याकरिता विवाहाच्या बंधनात राहूनदेखील पती आणि पत्नी एकमेकांपासून विभक्त होत असत. सेंट नाइलस दोन मुलांचा बाप होता. जेव्हा त्याला संसारत्यागाचे वेड लागले तर त्याची पत्नी रडतच राहिली आणि तो तिला सोडून वेगळा झाला. सेंट अम्मूनने लग्नाच्या पहिल्याच रात्री आपल्या वधुला शारीरिक संबंधाच्या अपवित्रतेविषयीचा उपदेश सुनावला आणि दोघांनी आपल्या सहमतीने निश्चय केला की जिवंत असेपर्यंत एकमेकांपासून वेगळे राहतील. सेंट अब्राहम लग्नाच्या पहिल्याच रात्री आपल्या वधूला सोडून फरार झाला. असेच कृत्य सेंट एलेक्सिसनेदेखील केले. अशा पध्दतीच्या घटनानी ख्रिस्ती महापुरुषांच्या कथा परिपूर्ण आहेत.
चर्चची व्यवस्था तीन शतकांपर्यंत या सीमांमध्ये या अतिरेकांवर आधारित धारणांमुळे संघर्ष करीत राहिली. त्या काळात एका पादरीकरिता ब्रह्मचारी असणे अनिवार्य नव्हते. जर पादरीच्या पदावर नियुक्त होण्याआधी त्याचे लग्न झाले असेल तर तो पत्नीबरोबर राहू शकत होता. परंतु नियुक्तीनंतर विवाह करणे, त्याच्याकरिता वर्जित होते. तसेच कोणा अशा व्यक्तीला पादरी बनवले जाऊ शकत नव्हते ज्याने एखाद्या विधवा अगर घटस्फोटित स्त्रीशी लग्न केले असावे किवा ज्याच्या दोन पत्नी असाव्यात किवा ज्याच्या घरात दासी असावी. चौथ्या शतकात ही विचारसरणी पूर्णपणे स्वीकारण्यात आली होती की चर्चमध्ये ज्या व्यक्तीचा संबंध धार्मिक सेवांशी असतो त्याने विवाहित असणे घृणास्पद गोष्ट आहे. सन ३६१ च्या गिगंरा परिषद ही अंतिम परिषद होती, ज्यात अशा प्रकारच्या विचारांना धर्मविरुध्द घोषित केले गेले. परंतु यानंतर थोड्याच कालावधीनंतर सन ३८४ च्या रोमन सेनाडने सर्वच पादरींना सल्ला दिला की त्यांनी वैवाहिक संबंधापासून अलिप्त राहावे आणि दुसर्या वर्षी पोप साईरीकियस याने आदेश दिला की जो पादरी विवाह करेल किवा वैवाहिक असून आपल्या पत्नीशी संबंध ठेवेल त्याला पदच्युत करण्यात यावे. सेंट जीरूम, सेंट एम्ब्रोज आणि सेंट आगस्टाईनसारख्या महान विद्वानांनी या निर्णयाचे अगदी संपूर्ण शक्तीनिशी समर्थन केले. अगदी अल्पविरोधाने ते पश्चिमी चर्चमध्ये पूर्ण सक्तीने लागू केले गेले. त्या वेळी अनेक परिषदांचे या तक्रारीवर विचार विनिमय करण्याकरिता आयोजन करण्यात आले की जे लोक पूर्वीपासून विवाहित होते ते धार्मिक सेवांवर नियुक्त झाल्यानंतरदेखील आपल्या पत्नींसी अवैध संबंद ठेवत आहेत. शेवटी त्यांच्या सुधारणेकरिता नियम केला गेला की त्यांनी सर्वसामान्य जागी झोपावं, आपल्या पत्नींशी एकान्तात कधीही भेटू नये आणि त्यांच्या भेटीच्या वेळी कमीतकमी दोन व्यक्ती उपस्थित असले पाहिजेत. गिरीगोरी एका पादरींची प्रशंसा करताना लिहितो की चाळीस वर्षे तो आपल्या पत्नीपासून वेगळा राहिला. येथपर्यंत की मृत्यूच्या वेळी जेव्हा त्याची पत्नी त्याच्याजवळ गेली तर तो बोलला, ‘‘स्त्री! छे दूर जा.’’
सर्वांत अधिक हृदय पिळून टाकणारा अध्याय या संन्यासासंबंधीचा असा आहे की या संन्यासामुळे आई-बाप, भाऊ-बहीण आणि आपल्या अपत्यांशीदेखील संबंध तोडले गेले. ख्रिस्ती संतांच्या दृष्टिकोनातून मुलाकरिता माता-पित्याचे प्रेम, भावाकरिता भाऊ-बहिणीचे प्रेम आणि बापाकरिता मुलांचे प्रेमदेखील एक पाप होते. त्यांच्या दृष्टीतून आध्यात्मिक विकासाकरिता हे अनिवार्य होते की माणसाने ही सर्व बंधने तोडून टाकावीत. ख्रिस्ती संताच्या कथांमध्ये त्यांच्यासंबंधी अशा अनेक हृदयविदारक घटना आढळून येतात. ज्या वाचल्यानंतर मानवाला आपले धैर्य टिकून ठेवणे कठीण होऊन बसते. एक संन्यासी सेवागिरियस अनेक वर्षांपासून जंगलात तपस्या करीत होता. एके दिवशी अचानक त्याच्या विरहात व्याकुळ असलेले त्याच्या माता-पित्याचे पत्र प्राप्त झाले. त्याला भीती वाटली की हे पत्र वाचल्यानंतर त्यांच्या मनात मानवी प्रेमाच्या भावना तर उत्पन्न होणार नाहीत ना? त्याने लगेच ते पत्र न उघडताच आगीत झोकून टाकले. सेंट थ्योडा रसची आई आणि बहीण अनेक पादरींचे सिफारसपत्र घेऊन आश्रमात पोहोचल्या जेथे तो राहात होता. त्यांनी इच्छा प्रकट केली की केवळ एक क्षण मुलाला आणि भावाला पाहून घ्यावं. परंतु तो त्यांच्या समोरदेखील यायला तयार झाला नाही. सेंट मारकसची आई त्याला भेटण्यासाठी त्याच्या आश्रमात गेली आणि आश्रमच्या गुरुच्या विनवण्या करून त्याला राजी केले की त्याने मुलाला आईसमोर येण्याचा आदेश द्यावा. परंतु मुलगा कोणत्याही परिस्थितीत आईला भेटू इच्छित नव्हता. शेवटी त्याने गुरूच्या आदेशाचे पालन या पध्दतीने केले की वेश बदलून आईसमोर गेला आणि डोळे मिटले अशा तर्हेने मातेने तर मुलाला ओळखलेच नाही, मुलानेदेखील मातेचे तोंड पाहिले नाही. आणखी संत सेंट पोइमत आणि त्याचे सहा भाऊ इजिप्तच्या एका जंगलाच्या आश्रमात राहात होते. अनेक वर्षांनंतर त्यांच्या वृध्द मातेला त्यांच्याबद्दल माहिती मिळाली आणि ती त्यांना भेटण्यासाठी तेथे पोहोचली. दुरूनच आईला येताना पाहून मुलं झोपडीत पळून गेली आणि आतून दार बंद केले. त्यांची आई बाहेर बसून तेथे रडू लागली आणि ओरडून ओरडून सांगू लागली, ‘‘मी इतक्या म्हातारपणी इतक्या लांबून केवळ तुम्हाला पाहण्याकरिता येथे आले. जर मी तुमचं तोंड पाहून घेतलं तर त्यात तुमचे काय नुकसान होणार आहे. काय मी तुमची माता नव्हे?’’ परंतु त्या महापुरुषाने दार उघडलेच नाही. मातेला सांगून टाकले, ‘‘आम्ही तुला ईश्वराकडेच भेटू. यापेक्षाही अधिक करुणामय कहाणी सेंट सिमायान इस्टाइलाइटसची आहे जो आपल्या आई-बापाला सोडून सत्तावीस-वर्षांपर्यंत बेपत्ता राहिला. त्याच्या विरहात बापाने जगाचा निरोप घेतला. आई जीवित होती. मुलाच्या सिध्द झाल्याची चर्चा सर्वदूर पसरली व तिला त्याचा पत्ता मिळाला तेव्हा ती बिचारी त्याला भेटण्यासाठी त्याच्या आश्रमापर्यंत गेली. परंतु तेथे स्त्रियांना प्रवेश करायला परवानगी नव्हती. तिने जीव तोडून त्यांना विनंती केली की एकतर तिला आत बोलावण्यात यावं किवा बाहेर निघून त्यानेच आपला चेहरा तिला दाखवून द्यावा. परंतु त्या ‘ईशप्रेमी’ने साफ नकार दिला. तीन रात्री आणि तीन दिवस ती आश्रमाच्या दाराजवळ उभी राहिली. शेवटी तेथेच पडून तिने आपल्या प्राणाचा त्याग केला. त्यावेळी संतजी निघून बाहेर आले, मातेच्या मृतदेहावर आश्रू गाळले आणि तिच्या मुक्तीकरिता प्रार्थना केली.
अशीच निर्दयता या संतांनी आपल्या बहीण व आपल्या अपत्यांच्या प्रति दाखवली. म्युटियसचा किस्सा लिहिला आहे की तो एक संपन्न व्यक्ती होता. अचानक त्याच्यात धार्मिक भावना जागृत झाल्या आणि तो आपल्या आठ वर्षांच्या एकुलत्या एक मुलाला घेऊन एका आश्रमात पोहचला. तेथे त्याच्या आध्यात्मिक विकासाकरिता हे अनिवार्य होते की त्याने आपल्या हृदयातून आपल्या मुलाचे प्रेम काढून टाकावं. याकरिता सर्वप्रथम मुलाला त्याच्यापासून दूर केले गेले. नंतर त्याच्या डोळ्यांसमोर काही काळ विविध प्रकारचे अत्याचार त्या निरागस मुलावर करण्यात येते होते आणि त्याचा बाप सर्वकाही पाहात राहिला. नंतर आश्रमच्या गुरुने त्याला आदेश दिला की त्याला घेऊन त्याने आपल्या हातानेच नदीत फेकून द्यावे. जेव्हा तो या आदेशाचे पालन करायलाही तयार झाला तर त्या वेळी संतांनी त्याचे प्राण वाचवले जेव्हा तो त्याला नदीत फेकण्याच्याच तयारीत होता. त्यानंतर स्वीकारण्यात आले की त्याने खरोखरच आता सिध्दावस्था प्राप्त करून घेतली आहे.
ख्रिस्ती संन्यासचा दृष्टिकोन यासंबंधी असा होता की जी व्यक्ती ईशप्रेमाची इच्छुक आहे तिने मानवप्रेमाचे ते सर्व बंधन कापून टाकावेत जे जगात तिला आपले माता-पिता, भाऊ-बहिणी आणि मुलांशी बांधून ठेवतात. सेंट जीरूम म्हणतो, ‘‘तुझा पुतण्या तुझ्या गळ्यात हात घालून तुला मिठी मारलेला असला तरीही, तुझी माता तुला तिच्या दुधाची शपथ देत देत थांबवत असेल तरीही, तुझा बाप तुला थांबवण्याकरिता तुझ्यासमोर येऊन झोपला तरीही तू सर्वांचा त्याग करून आणि बापाच्या शरीरावरून आश्रूचा एक थेंबही न गाळता क्रॉसच्या झेंड्याखाली धावत ये.’’ यासंबंधी निर्दयता हीच धर्मपरायणता आहे. सेंट गिरीगोरी लिहितो, ‘‘एक युवक आपल्या मनातून माता-पित्यांचे प्रेम काढू शकला नाही आणि एके दिवशी रात्रीच्या वेळी पळून तो त्यांना जाऊन भेटला. ईश्वराने त्याच्या या चुकीची सजा अशी दिली की आश्रम पोहोचल्याबरोबर तो मरण पावला. त्याचा मृतदेह पुरण्यात आल्यावर जमिनीने त्या मृतदेहाचा स्वीकार केला नाही. वारंवार त्याला कबरीत टाकले जायचे आणि प्रत्येक वेळी जमीन त्याला बाहेर फेकून देत असे. शेवटी सेंट बैनीडिक्टने त्याच्या छातीवर मांगलिक प्रसाद ठेवला. त्यानंतर कबरीने त्याचा स्वीकार केला.’’ एका साध्वीसंबंधी लिहिले आहे, ‘‘ती मृत्यूनंतर तीन दिवसांपर्यंत यातनाग्रस्त राहिली. कारण ती आपल्या मनातून आपल्या मातेचे प्रेम काढू शकली नव्हती.’’ एका संताची प्रसंशा करताना लिहिले आहे, ‘‘त्याने कधी आपल्या नातेवाईकांशिवाय कोणाबरोबरही निर्ममता दाखवली नाही.’’
आपल्या निकटवर्तियांप्रति निर्दयता, क्रूरता आणि कठोरहृदयता दाखवण्याचा जो अभ्यास हे लोक करीत होते, त्यामुळे त्यांच्या मानसिक कोमल भावनांचा अंत होत असे. परिणामस्वरूप ज्या लोकांशी धर्मासंबंधी मतभेद होत असत, त्यांच्याविरुध्द ते अत्याचाराला त्याच्या चरमसीमेपर्यंत पोहचवून देत असत. चौथे शतक येईपर्यंत ख्रिस्ती लोकांमध्ये ८०-९० संप्रदाय निर्माण झाले होते. सेंट आगस्टाइन याने आपल्या कालात ८८ संप्रदाय दाखवले आहेत. हे संप्रदाय आपसात एकमेकांत अत्यंत घृणेची वर्तणूक करीत होते. या घृणेची आग भडकविणारेदेखील संन्यासीच होते. या घृणेच्या आगीत विरोधी जमातीच्या लोकांना पेटवून राख करून देण्याच्या प्रयत्नातदेखील संन्यासीच पुढाकार घेत होते. इस्कन्द्रिया या सांप्रदायिक संघर्षाचा एक मोठा आखाडा होता. तेथे सुरुवातीला ऐरियन संप्रदायाच्या बिशपने अथानसियसच्या संप्रदायावर हल्ला चढविला. त्याच्या आश्रमातून कुमारिका संन्यासिणींना पकडून बाहेर काढले. त्यांना नग्न करून काटेरी शस्त्रांनी पिटाळण्यात आले. त्यांच्या शरीराला चटके देण्यात आले. कारण त्यांनी आपल्या संप्रदायात असलेल्या तत्त्वांचा त्याग करावा. मग जेव्हा इजिप्तच्या कॅथोलिक दलाला अधिकार प्राप्त झाले तेव्हा त्यांनीदेखील ऐरियस संप्रदायाविरुध्द तेच सर्वकाही केले. यासंबंधी अधिक शक्यता याच गोष्टीची आहे की ऐरियसलादेखील विष पाजून ठार करण्यात आले. याच इस्कद्रियामध्ये सेंट साईरिलच्या शिष्य-संतांनी खूपच उपद्रव माजवले. त्यांनी विरोधी दलाच्या एका साघ्वीला पकडून आपल्या चर्चमध्ये घेऊन गेले, तिची हत्या केली, तिच्या मृतदेहाचे लचके तोडले आणि तिच्या शरीराचे अवयव आगीत झोकून देण्यात आले. रोमची स्थितीदेखील यापेक्षा वेगळी नव्हती. इ. स. ३६५ मध्ये पोप लिवोरियसच्या निधनावर दोन पक्षांनी पोप पदाकरिता आपापले उमेदवार उभे केले. दोघांमध्ये भीषण रक्तपात घडला. इतकेच नव्हे तर केवळ एका दिवसात एकाच चर्चमधून १३७ मृतदेह काढण्यात आले.
हा त्याग आणि ब्रह्मचर्य तथा संन्यासाबरोबरच सांसारिक धनसंपत्ती साठवण्याकरितादेखील कोणती कमतरता करण्यात आली नाही. पाचव्या शतकापर्यंत अशी स्थिती झाली होती की रोमचा बिशप राजा-महाराजासारखा आपल्या महालात राहात होता. त्याची स्वारी जेव्हा शहरातून निघत होती तेव्हा त्याची शानबान राजांपेक्षा कमी राहात नसे. सेंट जीरूम आपल्या काळात(चौथ्या शतकाच्या अंतिम समयी) तक्रार करतो की अनेक बिशपांचे विलासी जीवन आपल्या भव्यतेमध्ये राज्यपालांच्या जीवनाला लाजविणारे असे होते. आश्रम आणि चर्चकडे धनसंपत्तीचा हा प्रभाव सातव्या शतकापर्यंत(कुरआन अवतरण्याच्या वेळेपर्यंत) पोहोचता पोहोचता एका प्रचंड जलप्रवाह बनला. ही गोष्ट प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात बिबविण्यात आली होते की ज्या कोणाच्या हातून एखादे मोठे पाप घडले असेल तर त्याची मुक्ती कोणत्याही सिध्द मठावर भेटवस्तू चढवल्याने किवा एखाद्या आश्रम अगर चर्चला भेटवस्तू दिल्यानंतरच होऊ शकते. त्यानंतर तेच जग त्यांच्या पायाखाली येऊन पडले ज्यापासून दूर राहणे त्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य होते. विशेष रूपाने जे काही या पतनाचे कारण होते ते हेच होते. संन्यासींच्या असधारण तपस्या आणि त्यांच्या आत्म-दमनाचे चमत्कार पाहून जेव्हा सामान्य जनतेमध्ये त्यांच्याप्रति अत्याधिक आस्था निर्माण झाली तेव्हा बरेच पारिवारिक लोक संन्यासीची वेषभूषा धारण करून संन्यासींच्या जमातीत सामील झाले. त्यांनी संसाराचा त्याग करून या वेषभूषेत जग-संपत्ती कमावण्याचा कारभार अशा तर्हेने वृध्दीस आणला की मोठमोठ्या सांसारिक लोकांना त्यांनी मागे टाकले.
पवित्रतेच्या संबंधातदेखील प्रकृतीच्या विरोधात जाऊन संन्यासाला वारंवार पराभव स्वीकारावा लागला. जेव्हा पराभूत झाला त्या वेळी त्याला अत्यंत नामुष्की पत्करावी लागली. आश्रमांमध्ये आत्मदमनाचे काही अभ्यास असेही होते ज्यात जोगी आणि जोगिणी दोन्ही एकाच जागी राहात आणि प्रायः काही अधिक तपस्येकरिता एकाच बिछान्यावर रात्र व्यतीत करीत असत.
प्रसिध्द संन्यासी सेंट इवागीरियस मोठ्या प्रशंसेने पॅलेस्टाईनच्या त्या संन्यासींच्या आत्मनियंत्रणाचा उल्लेख करतो ज्यांनी आपल्या वासनांवर इतके जबरदस्त नियंत्रण प्राप्त करून घेतले होते की ते स्त्रियांबरोबर एकाच ठिकाणी स्नान करीत असत आणि पाहिल्याने, त्यांच्या स्पर्शाने आणि त्यांना आलिगण घातल्यानेसुध्दा त्यांच्यावर प्रकृति विजय प्राप्त करीत नव्हती. स्नान यद्यपि संन्यासमध्ये अत्यंत अप्रिय होते. परंतु आत्मदमनाच्या परीक्षेकरिता अशा प्रकारचे स्नानदेखील करवून घेतले जायचे. अन्ततः त्याच पॅलेस्टाईनसंबंधी नेसाचा सेंट गिरीगोरी(मृत्यू सन ३९६) लिहितो, ‘‘ते दुष्टचरित्रतेचे गड बनले होते. मानवप्रकृति केव्हाही त्या लोकांचा प्रतिशोध घेतल्याशिवाय राहात नाही. जे त्याच्याशी संघर्ष करतात संन्यास त्याच्याशी संघर्ष करून शेवटी अश्लीलतेच्या ज्या खड्ड्यात जाऊन पडले त्याची कथा आठव्या शतकापासून अकराव्या शतकापर्यंत धार्मिक इतिहासाचा अत्यंत कुरूप असा कलंक आहे.’’
दहाव्या शतकातील एक अतालव्याचा बिशप लिहितो, ‘‘चर्चमध्ये धार्मिक सेवा करणार्या सेवकांविरुध्द बदफैलीच्या शिक्षाचा कायदा व्यवहारात लागू करण्यात आला तर मुलाशिवाय कोणीही शिक्षेपासून वाचू शकणार नाही. जर अवैध मुलांनादेखील धार्मिक सेवांपासून निलंबित करून टाकण्याचा कायदा लागू केला गेला तर कदाचित चर्चच्या सेवेत एकही बालक राहू शकणार नाही.’’ मध्य युगातील लेखकांची पुस्तके या तक्रारींनी भरलेले आहेत की जोगिणीचे आश्रम कुकर्माची वैश्यालये बनलेली आहेत. त्यांच्या चार भितीत नवजात शिशूंची हत्या होत आहे. पाद्री आणि धार्मिक कर्मचार्यांचे त्या स्त्रियांशीदेखील अनैतिक संबंध प्रस्थापित झाले आहेत ज्या स्त्रियांशी कोणत्याही स्थितीत विवाह होऊ शकत नाही आणि आश्रमांमध्ये प्रकृतिविरुध्द कर्म हे अपराधदेखील फैलावले आहेत. चर्चमध्ये अपराध स्वीकृतीची रीती कुकर्माचे साधन बनले आहे.
उपरोक्त विवेचनाने चांगल्या प्रकारे अनुमान लावता येईल की पवित्र कुरआन येथे धर्मात संन्याससारख्या नवीन कल्पनेला प्रवेश करणे आणि मग त्याप्रमाणे वागण्याचे वर्णन करून ख्रिस्ती धर्मातील कोणत्या बिघाडाकडे संकेत करीत आहे.

एखादे सुंदर, विविध रंगांच्या व विविध प्रकारच्या फुलांनी नटलेल्या नंदनवनात वावरत असताना आपल्या बुद्धीत नंदनवन फुलविणार्या व त्याची जोपासना करणार्या माळ्याविषयी विचार आल्याशिवाय राहणार नाही. कारण त्याने हे सुंदर नंदनवन फुलविण्याकरिता जमिनीची मशागत केली, पाणी देऊन सुपीक बनविली, कष्ट पणाला लावले आणि विविध प्रकारच्या फुलझाडांची कौशल्यपूर्ण पेरणी करून हे अतिसुंदर नंदनवन अस्तित्वात आणले. तसेच एखाद्या सुंदर आणि सुरचित इमारतीस पाहून किवा जगातील सर्वात सुंदर असलेल्या ताजमहालास पाहून आपल्या मनात निश्चितच इमारत तयार करणार्या कुशल कारागिराची आठवण आल्याशिवाय राहणार नाही. आपण ताजमहालाबरोबरच ताजमहालासाठी आपले पूर्ण कौशल्य पणाला लावणार्या त्या कुशल कारागिराची प्रशंसा करणारच. एखादे यंत्र अथवा संगणक पाहून आपण त्यांच्या निर्मात्याची मुक्तकंठाने प्रशंसा केल्याशिवाय राहणार नाही. एखादे सुंदर आणि व्यवस्थित वस्तुचे उत्पादन करणार्या मोठ्या कारखान्यास पाहिल्यावर कारखान्याच्या निर्माता व चालक असलेल्याची प्रशंसा केल्याशिवाय मनास शांतीच लाभत नाही.
मात्र या उलट एखाद्या सुंदर आणि रमणीय नंदनवनास पाहून जर कोणी म्हटले की, हे नंदनवन आपोआपच अस्तित्वात आले आणि या नंदनवनाच्या नीटनेटकेपणात कोणत्याही माळ्याची काहीच दखल नाही. तर ही गोष्ट जगातील कोणतीच व्यक्ती मान्य करणार नाही, किवा जर कोणी असा प्रश्न केला की, या नंदनवनाचा निर्माता असलेल्या माळ्यास एखाद्या फुलातून बाहेर काढून दाखवा, तर हा प्रश्नच मूर्खपणाचा अथवा विवेकहीन ठरतो. पौर्णिमेच्या दुधाळ चंद्राच्या प्रकाशात न्हाऊन निघालेल्या ताजमहालात जाऊन जर कोणी असा प्रश्न केला की, मला तर या अतिसुंदर वास्तुचा निर्माताच दिसत नाही. या संगमरवरी शिलांमधून ताजमहालाचा निर्माता प्रकट करून दाखवा, तर मात्र हे बुद्धीचे दिवाळे निघाल्याचेच लक्षण ठरेल. जर कोणी असा विचार करीत असेल की, या भूगर्भातून अचानक आणि आपोआपच संगमरवरीच्या शिला बाहेर आल्या. एका विशिष्ट मापानुसार आणि विशिष्ट आकारात त्या आपोआप घडल्या गेल्या, आपोआपच त्यावर कलाकुसरीचे आणि नकाशीचे काम झाले, आपोआपच ताजमहालाच्या वास्तुचा भव्य आराखडा त्याच्या आकारानुरूप तयार झाला, मग आपोआपच शिला एकमेकांवर आराखड्यानुसार चढत गेल्या आणि ही भव्य-दिव्य आणि जगातील सर्वांग सुंदर वास्तु उदयास आली. मग असा विचार करून त्याने जर असा प्रश्न उपस्थित केला की, जर ही कौशल्यपूर्ण आणि सर्वांग सुंदर वास्तु आपोआप उदयास आली नसेल, तर मग या वास्तुचा निर्माता याच वास्तुमधून प्रकट होऊन का बरे छाती ठेवून सांगत नाही की, ‘‘होय, मीच आहे या अतिविशाल व भव्य दिव्य वास्तुचा निर्माता!’’ तर असा प्रश्न विचारणार्यास आपण काय उत्तर देणार? तर उलट त्याच्या बुद्धीच्या किवा अकलेच्या स्थितीवरच प्रश्नचिन्ह उभे करू. आपण त्याच्या बुद्धीचे अथवा विचारशक्तीचे दिवाळे निघाले असल्याचेच प्रमाणपत्र देऊ. एखादे उत्पादन तयार होत असलेल्या कारखान्यासंबंधीसुद्धा जर कोणी विचारित असेल की, या कारखान्याचा तर कोणीच निर्माता कारखान्यात दिसत नाही, मला या कारखान्याच्या सुट्या भागात अथवा उत्पादनातच या कारखान्याच्या निर्मात्याचे दर्शन घ्यावयाचे आहे, तर हे मात्र शक्य नाही. मुळात त्याचा प्रश्न आणि विचारप्रणाली चुकीची आहे. अशा स्वरुपाच्या प्रश्नांविषयी आपणांसर्वांची भूमिका अशी आहे की, कोणतीही सुंदर, कौशल्यपूर्ण, मनोरम, शक्तीशाली व भव्य-दिव्य वास्तु पाहून जर कोणी असा प्रश्न उपस्थित करीत असेल की, मला या भव्य-दिव्य, कौशल्यपूर्ण आणि नियमबद्ध वास्तु अथवा कारखान्याच्या निर्मात्याचे दर्शन अगदी येथेच घडावे, तर त्याचा प्रश्नच मुळात चुकीचा आणि निराधार आहे. आपणांसर्वांचीच भूमिका अशी असेल की, या प्रश्नकर्त्याची विचारशक्ती नष्ट पावलेली आहे.
नेमका असाच प्रकार एका अत्यंत आणि असामान्य विषयासंबंधी आहे. एखादी व्यक्ती जर हट्ट करीत असेल की, मी ईश्वराचे अस्तित्व अगदी तेव्हाच मान्य करील, जेव्हा तो स्वतःहून माझ्यासमोर प्रकट होईल, अथवा मी त्याला माझ्या डोळ्यांनी पाहीन किवा माझ्या कानाने त्याचा आवाज ऐकेन अथवा मी त्यास स्पर्श करून पाहीन. तर हे मात्र शक्य नाही. कारण सृष्टीतील प्रत्येक वस्तुला पाहून आपण त्या वस्तुच्या निर्मात्यास ओळखू शकतो. मात्र त्या प्रश्नकर्त्याची मागणी अशी आहे की, मी या सृष्टीतील वस्तूच्या निर्मात्यास याच सृष्टीत पाहून त्याचे अस्तित्व स्वीकार करेन, तर त्याची ही मागणी कोणत्याही प्रकारे योग्य नाही.
उत्पादकाचे दर्शन उत्पादनात घडत नसते
ही बाब स्वाभाविक आहे की, उत्पादनास पाहिल्यावर आपला विचार निश्चितच उत्पादक अथवा निर्मात्याकडे जातो. निर्मितीस पाहून निर्मात्याच्या अस्तित्वाचा स्वीकार करण्यासाठी फार मोठ्या तत्त्वज्ञानाची अथवा संशोधनाची गरज नसते. ही बाब अतिशय स्वाभाविक आणि नैसर्गिक आहे. वैज्ञानिक असो, तत्त्वज्ञ असो की साधारण विचारसरणीचा माणूस असो, उत्पादन अथवा निर्मितीस पाहून निर्मात्याचा विचार येणे हे स्वाभाविक आहे. मात्र या उत्पादित वस्तुंमध्ये सूक्ष्मदर्शी यंत्र लावून पाहिल्याने या वस्तुंचा निर्माता मुळीच दिसणार नाही. अशा प्रकारचा प्रयत्न केवळ निष्फळच नव्हे तर हे संपूर्ण कार्यच मूर्खपणाचे ठरेल. वस्तुस्थिती अशी आहे की, उत्पादन किवा निर्मिती आणि निर्मात्याचे अस्तित्व अत्यंत भिन्न असते. त्यामुळे निर्मितीमध्ये निर्मात्याचे अस्तित्व शोधणे, हे काही विवेकतेचे आणि बुद्धिमत्तेचे लक्षण नाही, शिवाय हे शक्यसुद्धा नाही. एखादी निर्मिती पाहिल्यावर आपण आपल्या केवळ विचार शक्तीच्या आधारावर हे ठरवू शकतो की, या निर्मितीचा निर्माता अवश्य आहे. आपण या जगात वावरत असताना प्रत्येक निर्मितीस पाहून निर्मात्याच्या अस्तित्वाचा मनोमन स्वीकार करतोच.
जर कोणी ईश्वराचे अस्तित्व आपल्या विचारशक्तीच्या आधारावर स्वीकारण्यास तयार नसेल, तसेच पाहिल्याशिवाय, चाखल्याशिवाय, ऐकल्याशिवाय जर कोणी ईश्वराचा अर्थात सृष्टीच्या निर्मात्याचा स्वीकार करण्यास तयार नसेल, तर मग त्याच्यासाठी नाकारण्याचा अथवा अस्वीकृतीचा मार्ग मोकळा आहे. मात्र या अस्वीकृतीबरोबरच अथवा ईश्वराचे अस्तित्व नाकारण्याबरोबरच त्याला हेसुद्धा स्वीकारावे लागेल की, ही सृष्टी आणि यातील प्रत्येक वस्तू(अर्थात निर्मिती) आपोआपच अस्तित्वात आली. या सृष्टीचा आणि यातील प्रत्येक वस्तूचा कोणीच निर्माता नाही.
एखाद्या निर्मितीस इंद्रिय-माध्यमाने पाहण्याच्या दोन अनिवार्य अटी आहेत. प्रथम अशी की, निर्मात्यास उद्योगनिर्मितीच्या आत नव्हे तर बाहेर शोधावे आणि द्वितीय अट अशी की, उद्योगनिर्मितीच्या प्रारंभापासून शेवटपर्यंत संपूर्ण पर्व दृष्टीसमोर असावे. ज्या पेनाचा वापर करून मी लिहित आहे, त्या पेनाचा अगर लेखणीचा निर्माता जर मला पाहावयाचा असेल, तर मला पेनाचा निर्माता पेनाच्याआतमध्ये कधीच सापडणार नाही. उलट त्याचा निर्माता पेनाच्या बाहेरच सापडेल. शिवाय पेन अगर लेखणी निर्माण होण्याचे संपूर्ण पर्व पूर्णपणे पाहिल्यानंतरच हे ठरविता येणे शक्य आहे की, याच्या निर्मितीमध्ये कोणकोणते हात कार्यरत आहेत, याबरोबरच मला हेसुद्धा पाहावे लागेल की, पेन अगर लेखणीच्या निर्मितीचा कारखाना कोणी स्थापन केला? यामध्ये कोणाचे बुद्धीकार्य आणि भांडवल लागले आहे? या सर्व बाबी आपल्या डोळ्यांनी पाहिल्यानंतरच मी असे छातीठोकपणे सांगू शकतो की, मी पेनाच्या निर्मात्यास स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे.
परंतु मी जर पेनाच्या आत त्याचा निर्माता शोधत असेल किवा ज्या वेळी पेन तयार होऊन माझ्या हातात आला, त्या वेळी मी या पेनाच्या निर्माणकर्त्यास आपल्या डोळ्यांनी पाहण्याचा हट्ट धरीत असेन, तर मात्र माझी ही इच्छा कधीच पूर्ण होऊ शकणार नाही. पेनाच्या निर्माणकर्त्यास पाहणे केवळ अशाच परिस्थितीत शक्य होईल, जेव्हा पेनाच्या उत्पादनाच्या सर्व प्रक्रिया आपल्या डोळ्यांसमोर घडतील. याशिवाय आपण ज्याला पेनाचा निर्माणकर्ता ठरवू, तर ते प्रयोगाने अथवा अनुभवाने नव्हे तर अंदाजानेच ठरवू. उदाहरणार्थ, पेनावरील शिक्क्यावरून आपण हे ठरवतो की, हा पेन कोणत्या कंपनीने आणि कोणत्या देशात तयार झाला. बर्याच वेळा असे घडते की, एखादे उत्पादन एके ठिकाणी होते आणि त्यावर दुसर्याच कंपनीचा शिक्का मारण्यात येतो. या शिवाय पेनावरील कंपनीचे नाव मिटले, तर आपण त्याच्या बनावटीवरून अंदाज लावू शकतो की, हा पेन कोणी तयार केला किवा कमीतकमी एवढा तरी विचार करतो की, हा पेन कोणा मानवाने तयार केला असेल. एखादी व्यक्ती असादेखील विचार करू शकते की, हा पेन आपोआपच तयार झाला असावा. मात्र या दोन्हीही परिस्थितीत पेन निर्माण करणार्यास पाहिलेले अथवा अनुभवलेले नसते. केवळ अनुमान अथवा कयासानेच ठरविण्यात आलेले असते. तसेच एखाद्या व्यक्तीस जर या पेनाचा निर्माणकर्ता स्वीकारण्यात आले, तर हेसुद्धा प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहून किवा स्वतः अनुभव घेऊन नव्हे तर विचारशक्तीच्याच आधारावर स्वीकारण्यात आलेले असते. अर्थात तुम्ही जर पेन निर्मिताची संपूर्ण कार्यप्रणाली प्रत्यक्ष डोळ्यांनी न पाहता इतर पद्धतीने पेन तयार करणार असाल तर, हे प्रत्यक्ष अनुभवाच्या आधारावर नव्हे तर अंदाजावरच करीत आहात आणि हीच परिस्थिती इतर सर्वच उत्पादननिर्मितीची आहे.
निर्माणकर्त्यास आपण विवेकशक्तीने ओळखतो
वस्तुस्थिती अशी आहे की, आपल्याला निर्माणकर्ता हा उत्पादननिर्मितीत नव्हे, तर उत्पादननिर्मितीच्या बाहेरच सापडतो. तसेच डोळ्यांनी प्रत्यक्षपणे पाहून नव्हे तर विचारशक्तीच्याच आधारावर आपण निर्मात्यास ओळखतो आणि स्वीकारतो. निर्माणकर्त्यास ओळखण्यासाठी व स्वीकारण्यासाठी इंद्रियांच्या किवा साधनांच्या माध्यमाने माहिती करून घेण्याची अट असेल, तर इतर सर्वच उत्पादननिर्मितीबाबतीत हे मान्य केल्याशिवाय चालणार नाही की, या उत्पादननिर्मितीचा कोणीच निर्माणकर्ता नसून या सर्व वस्तू आपोआपच तयार झाल्या. ही बाब निश्चितच निराधार आणि मूर्खपणाची ठरेल. मात्र या गोष्टीचा विलाज काय आहे की, या अथांग आणि भव्य-दिव्य सृष्टीच्या निर्माणकर्त्यासंबंधी मोठमोठे विचारवंत असण्याचा दावा करणारेसुद्धा नेमका हाच मूर्खपणा करीत आहेत. एकीकडे त्यांची अशी मागणी आहे की, या सृष्टीचा निर्माणकर्ता या सृष्टीतच दिसावा तर दुसरीकडे असा हट्ट आहे की, सृष्टीचा निर्माणकर्ता अर्थात ईश्वर त्यांना डोळ्यांनी दिसावा. एवढ्यावरही त्यांचे भागत नाही. दुसर्या प्रकारच्या मूर्खपणास ते प्रगत विचारधारा आणि विचारशक्तीचे नाव देतात आणि ईश्वराचा स्वीकार करण्यास बौद्धिक पुराव्यांविरुद्ध व प्राचीनवादी असल्याचा दावा करतात.
मात्र कोणी जर असा हट्टच धरीत असेल की, या समस्येचे समाधान इंद्रिय आणि साधनसामग्रीच्याच माध्यमाने करण्यात यावे, तर यासाठीसुद्धा आमची पूर्ण तयारी आहे. परंतु यासाठी आवश्यक अटींची पूर्तता त्याला करावी लागेल. या हट्ट करणार्या व्यक्तीस सृष्टीनिर्माणकर्त्याचा शोध सृष्टीच्या आत नव्हे, तर सृष्टीच्या बाहेर घ्यावा लागेल. मग यासाठी या गोष्टीचीसुद्धा नितांत गरज आहे की, तुम्हाला सृष्टीच्या प्रारंभापासून अखेरपर्यंत घडणार्या सर्व प्रक्रिया आपल्या इंद्रियांनी अथवा साधनसामग्रीच्या माध्यमाने किवा आपल्या डोळ्यांनी पाहाव्या लागतील. मात्र जर या आवश्यक अटींची पूर्तता करणे शक्य नसेल,(निश्चितच या अटींची पूर्तता शक्य नाही) तर इंद्रिय आणि प्रायोगिक साहित्यांच्या माध्यमाने या समस्येचे समाधान शक्य नाही, अर्थात कोणत्याही प्रकारचा निर्णय घेणे शक्य नाही. तुम्ही या सृष्टीचा कोणीतरी निर्माणकर्ता आणि व्यवस्थापक स्वीकार करा अथवा ही संपूर्ण भव्य-दिव्य सृष्टी आपोआप अस्तित्वात आली असल्याचे स्वीकार करा. यापैकी कोणतीही बाब ठरविण्यासाठी इंद्रिय आणि प्रायोगिक साहित्यांच्या माध्यमांचा वापर शक्य होणारच नाही. याचा योग्य निर्णय घेण्यासाठी तुम्हाला विवेकशक्तीचाच वापर करावा लागेल. मात्र तुम्हाला ही निर्णयप्रणाली आवडत नाही!
आपण ज्या भव्य-दिव्य, अनंत व अथांग सृष्टीत जीवन जगतो, त्या सृष्टीचा प्रारंभ आणि शेवट या दोन्ही बाबतीत आपल्याला काहीही माहीत नाही. कारण या सृष्टीची निर्मिती आपल्या डोळ्यांसमोर झाली नाही, तर उलट ती परिपूर्ण स्वरुपात अगदी तयार परिस्थितीत आयती आपल्याला उपलब्ध झालेली आहे. आपल्याला अद्यापही नेमके माहीत नाही की, ही सृष्टी निर्माण होऊन किती काळ लोटला आणि किती काळापर्यंत टिकणार आहे. आपण तर या सृष्टीच्या दरम्यानच्या काही मर्यादित काळासाठी जन्माला आलो आहोत. या ठिकाणी एका उर्दू कवीच्या दोन ओळी आठवतात,
‘‘सुनी हिकायतें हस्ती तो दरमियां से सुनी, न इब्तेदा की खबर है, न इन्तिहा मआलूम.’’
अर्थात : ‘‘कहानी ऐकली तर तीसुद्धा मध्यंतरातूनच, ना प्रारंभ माहीत आहे ना शेवट.’’ आपण विज्ञानाच्या क्षेत्रात किती जरी प्रगती केलेली असली, तरी आपण आपल्या इंद्रिय आणि प्रायोगिक साधनसामग्रीचा वापर करून या सृष्टीच्या निर्माणाचे स्त्रोत आणि काळ पाहू शकत नाही, सृष्टीतील सतत घडणार्या प्रक्रियासुद्धा पाहू शकत नाही. या सृष्टीचा अंत कधी होईल, हेसुद्धा माहीत करून घेऊ शकत नाही. या सृष्टीत ज्या प्रक्रिया सतत घडत असतात, त्यांपैकी भविष्यात घडणार्या प्रक्रियांची साधी कल्पना करण्याचेसुद्धा तंत्र आपल्याकडे नाही. या भव्य-दिव्य, अथांग आणि अनंत असणार्या सृष्टीच्या वय आणि क्षेत्रफळापेक्षा आपली ही मानवी विचारशक्ती अथवा विवेकशीलता खूपच क्षुल्लक आणि कमी आहे. केवळ विचार आणि विवेकशीलताच नव्हे तर आपले वय, कार्यक्षमता, इंद्रियक्षमता आणि दृष्य व श्रवणशक्तीसुद्धा अत्यंत किरकोळ आहे. आपले अनुमान, आपले निष्कर्ष आणि शोधबुद्धी वगैरे सर्वच बाबी कुचकामी ठरतात. ज्या सृष्टीच्या केवळ बाह्य दर्शनानेच आपल्या संपूर्ण शक्ती पार थकून जातात आणि संपूर्ण क्षमतांचे अवसान गळून पडते, त्या अथांग आणि अनंत सृष्टीची केवळ लांबी, रूंदी, परिघ, त्रिज्या, क्षेत्रफळ व घनफळ मोजणे शक्यच नाही. याकरिता कोणतेही साहित्य अपुरे पडेल, ज्या अनंत व अथांग सृष्टीच्या सीमासुद्धा ओलांडणे शक्य नाही, तिच्या मर्यादांची कल्पना करणेसुद्धा शक्य नाही. त्या सृष्टीची निर्मिती आणि तिच्यात घडणार्या प्रक्रिया, तसेच तिच्या व्यवस्थापन व व्यवस्थेविषयी आपण इंद्रिय आणि प्रायोगिक साधनसामग्रीच्या माध्यमाने एखादा निर्णय करण्याचे ठरविले तर हा किती मोठा आणि अतिभव्य, अतिदिव्य, अनंत आणि अथांग मूर्खपणाच ठरेल! ही वस्तुस्थिती स्वीकारल्याशिवाय गत्यंतरच नाही की, आपल्या इंद्रियांची शक्ती आणि आपण तयार केलेली साधनसामग्री सृष्टीच्या संपूर्ण शोध प्रक्रियेत कुचकामी ठरतात. यासंबंधी तर आपल्याला आपल्या बुद्धी आणि विवेकशक्तीचाच वापर करावा लागेल. याच माध्यमाने आपण या मार्गात वाटचाल करावी.
विज्ञानाची सर्वच स्पष्टीकरण बौद्धिक आहेत
सृष्टीच्या बाबतीत तुमची विचारसरणी अशी जरी असली की, तिचे अस्तित्व हे केवळ काल्पनिक आहे किवा ती अनादी काळापासून असून अविनाशी आहे, तसेच तुमची अशी विचारसरणी जरी असली की, ती आपोआप अस्तित्वात आली आणि आपोआप तिचे कार्यचक्र चालू आहे किवा अशी विचारसरणी जरी असली की, एका सार्वभौम आणि सर्वशक्तिमान ईश्वराने तिची निर्मिती केली आहे आणि तोच या सृष्टीचे कार्य चालवीत आहे, तर यांपैकी तुमची कोणतीही विचारसरणी असू द्या, मग ती खरी असो अथवा खोटी असो, या सर्वच विचारसरणी अगर सिद्धान्ताचा आधार हा मुळात बौद्धिक विचारसरणीच आहे. या विचारसरणींशी इंद्रिय आणि प्रायोगिक सामग्रीचा कवडीमात्र संबंध नाही. तुम्ही या सृष्टीला अगदीच अनादी काळापासून स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले नाही, शक्यही नाही. तिच्या घडणार्या घटनाक्रमाच्या शृंखलेतील प्रत्येक कडी पाहण्यासाठी व अनुभवण्यासाठी तुमचे कोणतेच इंद्रिय अथवा साहित्यसामग्री कामी आले नाही. तसेच यासाठी कोणतेही प्रयोग करून निष्कर्ष मिळाला नाही आणि शक्यसुद्धा नाही. तर मग खरा प्रश्न असा आहे की, तुम्ही कशाच्या आधारे हा सिद्धान्त मांडता किवा असा निर्णय घेता की, ही सृष्टी अनादी काळापासून आणि चीरकालीन आहे. तुम्ही सृष्टीच्या निर्मितीच्या वेळी हजर नसूनसुद्धा आणि सृष्टीची संपूर्ण व्यवस्था तुमच्या दृष्टीसीमांच्या आत नसूनसुद्धा तुम्ही इंद्रिय आणि शोध साहित्यांच्या आधारावर हा निर्णय कशासाठी घेऊ शकता की, ही सृष्टी आपोआपच अस्तित्वात आली आणि संपूर्ण कार्यचक्र हे आपोआपच चालू आहे अथवा या उलट असा निर्णयसुद्धा कशासाठी घेऊ शकता की, या सृष्टीचा निर्माणकर्ता आणि संचालक हा सर्वशक्तिमान ईश्वर आहे. एवढेच नव्हे तर तुम्हाला तुमच्या इंद्रियांच्या शक्तीमुळे आणि प्रायोगिक साहित्याच्या माध्यमाने हेसुद्धा समजले नाही की, या सृष्टीचे अस्तित्वच नसून ही केवळ एक कल्पना आहे अथवा केवळ कल्पनांवर आधारित मानवी भ्रम आहे. इंद्रिय आणि साहित्यांच्या माध्यमाने तुम्हाला मिळणारी माहिती केवळ एवढ्यापुरतीच मर्यादित आहे की, आपण ज्या ठिकाणी जगत आहोत, त्या सृष्टीचे अस्तित्व आहे आणि तिचे कार्यचक्र चालू आहे.. बस, एवढेच! या शिवाय तुम्ही जे काही सादर करता, ते तुमच्या बौद्धिक विचारशक्तीवर आधारलेले निर्णय आहेत. या निर्णयांचा संबंध इंद्रियांच्या माध्यमाने मिळणार्या माहितीशी अथवा अनुभव किवा प्रयोगाशी मुळीच नाही.
विज्ञानाकडे ‘का?’ चे उत्तर नाही
ही सृष्टी का निर्माण झाली आणि तिचे हे सतत चालू असलेले कार्यचक्र कशाकरिता सुरू आहे? हिचा प्रारंभ झाला का आणि अंत होईल का? हिचा कोणी निर्माता आणि चालक आहे का अथवा ती आपोआपच अस्तित्वात आली आणि आपोआपच चालू आहे? तर या अतिमहत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे विज्ञानाकडे नाहीतच. पंचेंद्रियांच्या आणि साहित्यसामग्रीच्या आधारावर या प्रश्नांची उत्तरे आजपर्यंत कोणत्याही वैज्ञानिकाने शोधून काढली नाहीत. पंचेंद्रियांचा आणि साहित्यांचा वापर करून अर्थात वैज्ञानिक प्रयोगाद्वारेसुद्धा केवळ एखाद्या क्षुल्लक बाबींविषयी जी माहिती अथवा ज्ञान प्राप्त होते, ते केवळ एवढेच की, या बाबीचे अगर पदार्थाचे गुणधर्म काय आहेत आणि त्याची घटकात्मक रचना कशी आहे. मात्र हे गुणधर्म का आहेत आणि त्यातील घटकांची रचना अशी का आहे, याच घटकांच्या अशाच स्वरुपाच्या रचनेमुळे हाच पदार्थ का तयार होतो वा अमुकच पदार्थ ‘का’ तयार होतो, तर मात्र विज्ञानाजवळ ‘का’ या प्रश्नाचे उत्तर मुळीच नाही. उदाहरणार्थ, आपल्याला हे माहीत आहे की, हायड्रोजन आणि ऑक्सीजनच्या मिश्रणाने पाणी तयार होते. मात्र या दोन्ही घटकांच्या मिश्रणाने पाणीच का तयार होते, शिवाय पाण्याचा गुणधर्म हा त्याच्या घटकांच्या गुणधर्मापेक्षा इतका विपरित का आहे? अर्थातच हायड्रोजनचा गुणधर्म आहे की, तो स्वतः जळतो आणि ऑक्सीजन जळण्यासाठी मदत करतो. तेव्हा या दोन्हींच्या मिश्रणाने तयार होणारे पाणी हा विझविणारा पदार्थ का तयार झाला? खरे पाहता जळणार्या आणि जळण्यास मदत करणार्या या दोन घटकांच्या मिश्रणाने तयार होणार्या पदार्थाचे गुणधर्म जाळणे अथवा जळणे असावयास हवे होते. अर्थात जळत असलेल्या आगीत पाणी ओतताच तिच्यात आणखी भडका व्हावयास हवा होता. मात्र पाण्याचा गुणधर्म आगीच्या गुणधर्माविरुद्ध आहे. असे का? या ‘का’ चे उत्तर विज्ञानाजवळ नाही. अशा असंख्य उदाहरणांपैकी आणखीन एक उदाहरण आपणास दैनंदिन जीवनात खाण्यासाठी वापरत असलेल्या मिठाचे देता येईल. कारण हेच मीठ सोडियम आणि क्लोरीन या दोन घटकांचे मिश्रण आहे. सोडियमचा गुणधर्म तर विचित्रच आहे. अगदी हाताचा स्पर्श होताच पेट घेणारा पदार्थ म्हणजे सोडियम आणि क्लोरीन म्हणजे एक विषारी गॅस. मात्र या दोन्हींचे मिश्रण होताच मीठ तयार होते आणि मिश्रित घटकांचे दोन्ही गुणधर्म अर्थात ज्वालाग्रही असणे व विषारी असणे मिठातून नष्ट झालेले आहे. मीठ हे स्पर्श होताच जळतही नाही आणि ते विषारीसुद्धा नाही. असे का बरे? तर अशा प्रकारच्या प्रत्येक ‘का’ चे उत्तर पंचेंद्रियांच्या अथवा वैज्ञानिक साहित्यांचा वापर करूनदेखील सापडले नाही. मग ही बाब खरोखरच विचार करण्यासाठी आहे की, या अत्यंत क्षुल्लक ‘का’ चे उत्तर विज्ञान देऊ शकत नाही, पंचेंद्रियांच्या आणि वैज्ञानिक साहित्याच्या माध्यमानेसुद्धा हे ‘का’ चे उत्तर सापडत नाही, ‘‘तर ही सृष्टी का निर्माण झाली?’’ या प्रश्नाचे उत्तर कसे सापडेल? या सृष्टीला कोणीतरी निर्माणकर्त्याने निर्माण केले का?’ याचे उत्तर कसे सापडेल की सृष्टी कोणाच्या आदेशावर एवढी व्यवस्थितपणे आणि नियमबद्धरीत्या चालते? याचे उत्तर कसे सापडेल. कारण वस्तुस्थिती अशी आहे की, या ‘का’ चे उत्तर पंचेंद्रिये आणि शोध-साहित्यांच्या माध्यमाने कधीच आणि कोणासही सापडणे शक्य नाही. अर्थातच ईश्वराचा ‘स्वीकार’ असो की ‘नकार’ या दोन्ही बाबी विज्ञानाशी संबंधित नसून माणसाच्या बुद्धीशी संबंधित आहेत. वैचारिक पुराव्यांच्याच आधारांवर ईश्वराचा स्वीकार अथवा नकार करता येईल. पंचेंद्रियांच्या आधारावर आणि साधन-सामग्रीच्या नास्तिकताही सिद्ध होत नाही व आस्तिकताही सिद्ध होत नाही.

- डॉ. उमर छाप्रा
    या पुस्तकात व्याज मुक्त अर्थ व्यवस्था ही फक्त मुस्लिमांसाठीच नव्हे तर पूर्ण मानव जातीसाठी हितकारक आहे, हे सांगितले आहे आणि त्यासाठी इस्लामी अर्थ व्यवस्थेचा स्वीकार करावा लागेल.
    या पुस्तकातील पहिल्या प्रकरणात हे व्याज इस्लाममध्ये निषिद्ध आहे का? यावर चर्चा आहे दुसऱ्या प्रकरणात व्याज निषिद्ध असण्याच्या मूळ कारणावर खुलासा आला आहे तर अंतिम प्रकरणात व्याज मुक्त बँकिंग व्यवस्थेच्या काही मूलभूत नियम सांगितले गेले आणि वेळोवेळी निर्माण होणाऱ्या अडचणी व समस्यांचे निराकरण करण्यात आले आहे.

आयएमपीटी अ.क्र. 161    -पृष्ठे - 32      मूल्य - 18      आवृत्ती - 2 (2014)


डाउनलोड लिंक :  https://app.box.com/s/3uytw1hux2klqash9s0uzyjt6ma747j7

कोल्हापूर (अशफाक पठाण)-
जमाअत ए इस्लामी हिंद, कोल्हापूर शाखेच्या वतीने दि. १३ रोजी ‘मानव सेवा : आपली जवाबदारी व कर्तव्य’ या विषयावर एका कार्यक्रमाचे आयोजन मुस्लिम बोर्डिंग हॉलमध्ये  करण्यात आले होते. कार्यक्रमाची सुरुवात कुरआन पठणाने झाली. या कार्यक्रमला जमाअतचे महाराष्ट्र प्रदेश उपाध्यक्ष मौलाना इलियास फलाही हे ओरंगाबाद येथून उपस्थित होते.  त्याचबरोबर मजहर फारूक, सचिव जनसेवा विभाग, महाराष्ट्र, नदीम सिद्दिकी, अन्वर पठाण, इस्माईल शेख हे उपस्थित होते. कोल्हापूर-सांगली या ठिकाणी आलेल्या महापुरात घरांचे  मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले. या विभागातील घरांच्या पुनर्वसनकार्यात आयडीयल रिलीफ टीमतर्फे शिरोळ व हातकणंगले या तालुक्यांत मोठ्या प्रमाणात रिलीफचे काम करण्यात  आले. गावात धान्यावाटप, आरोग्य शिबीरे आयोजित करण्यात आली. त्यासोबत शाळेतील विध्याथ्र्यांना बॅग, वह्यांचे वाटप झाले. या सर्व कामाचा आढावा या वेळी घेण्यात आला व  शिरोळ तालुक्यातील मौजे कणवाड या गावात ४० घरांचे बांधकाम करण्यात येणार असून ग्रंथालयास पुस्तके देण्यात येणार असल्याची माहिती जमाअतचे जनसेवा विभागाचे सचिव  मझहर फारूक यांनी दिली.
मौलाना इलियास फलाही म्हणाले, मुस्लिम समुदायाची जबाबदारी कुरआनमध्ये स्पष्ट सांगण्यात आली आहे. त्यानुसार आज मुस्लिम समाज वागताना दिसत नाही, त्याला आपल्या  जबाबदारीची जाणीव नाही. त्यासाठी कुरआनशी चांगले संबंध निर्माण करणे, कुरआनच्या शिकवणी आपल्या जीवनात आणण्याचा प्रयत्न करत राहणे गरजेचे आहे. इस्लाम एकमेव असा  धर्म आहे की ज्यात समाजसेवा किंवा मानवसेवा करण्यावर अधिक भर देण्यात आला आहे. माणसाच्या जास्तीतजास्त कामी यावे, तरच माणूस म्हणून आपण यशस्वी व्हाल, असे 
त्यांनी सांगितले.
यानंतर जमाअतचे कोल्हापूर शहराध्यक्ष अन्वर पठाण यांनी पुढील महिन्यात प्रेषित जयंतीचे औचित्य साधून ‘प्रेषित मुहम्मद (स.) सर्वांनसाठी’ हे अभियान राबविण्यात येणार  असल्याची माहिती दिली. या अभियानात अंतर्गत मान्यवराच्या भेटी, व्याख्याने, पत्रकार परिषद असे विविध कार्यक्रम घेण्यात येणार आहेत. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन अशपाक पठाण  यांनी केले. तर आभार नदीम सिद्दिकी यांनी मानले. या वेळी कोल्हापूर, मिरज व कराड येतील जमाअतचे सदस्य उपस्थित होते.

आता मी थोडक्यात आपल्याला सांगणार आहे की, आपण कुठल्या उद्देशासाठी उठून उभे राहिलेलो आहोत. आपण सर्व त्या लोकांसाठी जे स्वतःला इस्लामचा पाईक मानतात, हा संदेश देऊ इच्छितो की, त्यांनी वास्तवमध्ये इस्लामला आपला दीन (धर्म / व्यवस्था) बनवायला हवा. त्याला व्यक्तीगत आणि सामुहिक जीवनामध्ये लागू करावयास हवा. त्याच्या इस्लामी तत्वांना आपल्या घरामध्ये, आपल्या परिवारामध्ये, आपल्या सोसायटीमध्ये , आपल्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये, आपल्या साहित्य आणि पत्रकारितेमध्ये, आपल्या व्यवसायामध्ये, आपल्या आर्थिक उलाढालीमध्ये, आपल्या सामाजिक संस्थांमध्ये, आपल्या इतर संघटनांमध्ये आणि सामुहिक रितीने आपल्या कौमी पॉलीसी (मुस्लिम समाजाच्या नीती निर्धारणामध्ये) प्रत्यक्षात लागू करावे आणि आपल्या वाणी आणि कृतीने जगापुढे इस्लाम खरा असल्यासंबंधीची खर्‍या अर्थाने साक्ष द्यावी.
    आम्ही त्यांच्यासमोर हे ही स्पष्ट करू इच्छितो की, मुस्लिम होण्याच्या नात्याने धर्माची स्थापना करणे आणि धर्मासंंबंधीची खरी साक्ष देणे हाच तुमच्या जीवनाचा खरा उद्देश आहे. यामुळे तुमच्या सार्‍या प्रयत्नांचा केंद्रबिंदू याच गोष्टीवर फोकस व्हायला पाहिजे. तुम्हाला ते प्रत्येक काम सोडून द्यावे लागतील जे या उद्देशाच्या विपरीत असतील आणि इस्लामविषयी चुकीचे प्रतिनिधीत्व करत असतील. इस्लामला केंद्रस्थानी ठेऊन आपल्या पूर्ण जीवनाचा आढावा घ्या. पुन्हा एकदा सर्व गोष्टी तपासून पाहा. जेथे त्रुटी आढळतील त्यांना दूर करा आणि आपले सर्व प्रयत्न याच एका मार्गामध्ये लावून टाका जेणेकरून इस्लाम संपूर्णपणे प्रत्यक्षात प्रत्येकाच्या जीवनात आणि समाजात प्रस्थापित होवून जाईल. या संबंधीची साक्ष व्यवस्थित दिली जाईल, याकडे लक्ष द्या. जेणेकरून कोणालाही असे सांगण्याची संधी मिळू नये की, आम्हाला तर सत्यमार्गाची कल्पनाच नव्हती.
    हा आहे जमाअत-इस्लामीच्या स्थापनेमागचा एकमेव उद्देश्य. या उद्देशाच्या प्राप्तीसाठी जी पद्धत आम्ही अवलंबिलेली आहे ती ही आहे की, सर्वप्रथम मुस्लिमांना त्यांच्या कर्तव्याची आठवण करून द्यावी. स्पष्ट शब्दात त्यांना सांगावे की इस्लाम काय आहे? आणि तो तुमच्याकडून काय अपेक्षा करतो? मुस्लिम असण्याचा अर्थ काय आहे? आणि मुस्लिम होताच कुठल्या जबाबदार्‍या त्यांच्यावर येतात?
    जेव्हा लोक या गोष्टी समजून घेतात तेव्हा आम्ही त्यांना सांगतो की, इस्लामला अपेक्षित असलेले सर्व काम व्यक्तीगतरित्या साध्य करणे शक्य नाही. त्यासाठी सामुहिक प्रयत्न करण्याची आवश्यकता आहे. इस्लामचा एक छोटासाच भाग व्यक्तीगत जीवनाशी संबंधी आहे. त्याची स्थापना तुम्ही स्वतःच्या जीवनामध्ये करूनही घेतली तरी संपूर्ण इस्लामी व्यवस्थेला त्यामुळे समाजात लागू करता येणार नाही किंवा संपूर्ण इस्लाम संबंधीची साक्ष पूर्णपणे देण्याची जबाबदारी पार पाडता येणार नाही. उलट जेव्हा सामुहिक जीवनावर कुफ्र (इन्कार करणार्‍यांची व्यवस्था) कायम असेल. तेव्हा व्यक्तीगत जीवनातील बहुतेक भागांवरही इस्लामी आदेश लागू करता येणार नाहीत आणि सामुहिक व्यवस्थेची पकड दिवसेंदिवस या व्यक्तीगत इस्लामच्या सीमांना कमी-कमी करत जाईल. म्हणून संपूर्ण इस्लामला कायम करण्यासाठी आणि त्याची खरी-खरी साक्ष देण्यासाठी आवश्यक आहे की, ते सारे लोक जे मुस्लिम असल्याच्या नात्याने इस्लामी ज्ञान बाळगून आहेत व प्रामाणिक पणे त्या ज्ञानाला लागू करण्यासाठी इच्छुक आहेत त्यांना संघटित होऊन, संघटित प्रयत्नांद्वारेच इस्लामला प्रत्यक्षात आपल्या व्यक्तिगत आणि सामुहिक जीवनामध्ये प्रस्थापित करता येईल. तेव्हाच ते जगाला आपल्याकडे बोलविण्याचा प्रयत्न करू शकतात. सामुहिकरित्याच ते या कामात येणार्‍या अडचणींवर मात करू शकतात. हेच कारण आहे की ज्यामुळे इस्लाममध्ये सामुहिकतेला अनिवार्य करण्यात आलेले आहे. इस्लामची प्रतिस्थापना करण्यासाठी आणि त्याच्या संदेशाकडे दुसर्‍यांना बोलावण्यासाठी, एक क्रम आणि योजना ठेवली गेलेली आहे. म्हणजेच अगोदर एक जमाअत असावी, मग त्या जमाअतने अल्लाहच्या मार्गामध्ये प्रयत्न करावेत. हेच कारण आहे की, जमाअत शिवाय जे लोक जीवन जगतात त्यांना अज्ञानी जीवन जगणारे असे संबोधले जाते आणि जमाअतपासून वेगळे राहणार्‍यांना इस्लामपासून विभक्त राहणार्‍यांच्या बरोबर असल्याचे भाकीत केले गेलेले आहे.
    जे लोक ही गोष्ट समजतात आणि त्यातून त्यांच्यामध्ये मुस्लिम होण्याच्या नात्याने (त्यांच्यावर) येणार्‍या जबाबदार्‍यांची जाणीव एवढी मजबूत होऊन जाते की, ते आपल्या दीनसाठी आपले वैयक्तिक फायदे आणि अहंकाराचा त्याग करून जमाअतच्या अनुशासन आणि व्यवस्थेचा स्वीकार करतात, अशा लोकांसमोर आम्ही स्पष्ट करतो की, आता तुमच्यासमोर तीन मार्ग उपलब्ध आहेत आणि तुम्ही स्वतंत्र आहात की, या तिन्ही मार्गापैकी कुठलाही एक मार्ग स्वतःसाठी निवडू शकता. जर तुमचे मन साक्ष देत असेल की आमचा संदेश (दावत), श्रद्धा (अकीदा),   उद्देश (मक्सद) आणि जमाअतची व्यवस्था व आमच्या काम करण्याच्या पद्धती सर्व काही शुद्ध इस्लामी आहे आणि आम्ही तेच काम करण्यासाठी उभे ठाकलेलो आहोत जे काम कुरआन आणि हदीसच्या अनुसार मुस्लिम उम्मतचे मुलभूत कार्य आहे तर आमच्यासोबत व्हा. जर काही कारणांमुळे तुम्हाला आमच्यावर व आमच्या कार्यपद्धतीवर विश्‍वास होत नसेल व तुमच्या नजरेमध्ये दुसरी एखादी जमाअत अशी असेल की जी इस्लामी व्यवस्थेच्या स्थापनेच्या उद्देशाला केंद्रस्थानी ठेऊन इस्लामी पद्धतीने कार्य करीत असेल तर तुम्ही त्यात सामील होऊन जा. आम्हाला स्वतःला सुद्धा अशी जमाअत आढळून आली असती तर आम्ही तीत सामील झालो असतो, कारण की आम्हाला स्वतःची दीड विटांची वेगळी मस्जिद बनविण्याची इच्छा नव्हती आणि जर का तुम्हाला ना आमच्यावर विश्‍वास आहे ना कुठली दुसरी जमाअत अशी आढळून येते जी की तुमच्या अनुसार शुद्ध इस्लामी पद्धतीने कार्यरत आहे, तेव्हा तुमच्यावर हे अनिवार्य आहे की आपल्या इस्लामी कर्तव्याच्या पुर्तीसाठी स्वतः उभे रहावे आणि इस्लामच्या मुलभूत शिकवणीवर आधारित एक अशी जमाअत तयार करावी, जीचा उद्देश संपूर्ण दीन (इस्लाम)ची स्थापना करणे आणि वाणी आणि वर्तनाने त्याची साक्ष देणे असेल. या तीन मार्गापैकी जो मार्ग तुम्ही अवलंबाल इन्शाअल्लाह तो सत्यमार्ग असेल.
(मौलाना  अबुल आला मौदूदी, शहादत-ए-हक या पुस्तकातून) (भाग - 6)

मला माहीत आहे की माझ्या लेखाचे शीर्षक वाचूनच वाचकांच्या भुवया उंचावल्या असतील, पण मला विश्वास आहे की लेख पूर्ण वाचल्यानंतर आपल्या मनात डोकावलेल्या प्रश्नांची  समाधानकारक उत्तरे आपणास मिळतील. भारत हा विविध धर्म व परंपरांनी नटलेला देश आहे. सर्व आबालवृद्धांमध्ये सणाच्या दिवशी आनंद व उत्साहाची लहर असते. हा एक भाग  झाला. पण सण साजरे करण्यामागचा खरा उद्देश असतो की त्या सणाशी निगडीत इतिहास जाणून घेणे व त्यामधून मिळणारी शिकवण, बोध आत्मसात करणे.
१. रामाने रावणाचा वध केला. या विजयास्तव दसरा सण साजरा केला जातो. म्हणजेच कुकर्मावर सत्याचा व हक्काचा विजय, हा बोध हा सण साजरा करण्यामागे असतो.
२. मातृइच्छेला मान देऊन बारा वर्षांचा वनवास संपवून, रावणाचा पराजय करून राम स्वदेशी परतले. या आनंदास्तव दिवाळी साजरी केली जाते.
३. श्रीकृष्णाने जुलमी राक्षस नरकासूराचा वध करून आपल्या बंदिवासात असलेल्या सोळा हजारांपेक्षा अधिक स्त्रियांना मुक्त केले. नरक चतुर्थी साजरी करण्यामागचा हा इतिहास आहे.   म्हणजेच कृष्णाने स्त्रीसन्मान व स्त्रीहक्कांसाठी दिलेला लढा हा या सणामधून मिळणारा बोध आहे.
४. कार्तिक आमावस्येच्या दिवशी पांडव बारा वर्षांच्या अज्ञातवासातून परतले होते आणि त्यांच्या स्वागतास्तव दिवे लावण्यात आले होते. त्यानंतर महाभारत घडले.
आपल्याच लोकांना युद्धभूमीवर पाहून धनुष्य खाली ठेवलेल्या अर्जुनाला अन्यायाविरूद्ध लढणे का व कसे आवश्यक आहे हे कृष्णाने केलेले प्रबोधन हाच महाभारताचा गाभा आहे.  म्हणजेच हक्कासाठी व सत्य स्थापनेसाठा rलढणे आवश्यक आहे. हा बोध या सणामधून मिळतो.
५. लक्ष्मीपूजन या दिवशी भगवान विष्णूने वामन अवतार धारण करून लक्ष्मीला बळी राजाच्या तावडीतून सोडविले होते. म्हणजे स्त्री अस्मितेसाठी तढा देणे हा बोध यामागे आहे.
६. राजा विक्रमादित्य यांचा राज्याभिषेक देखील याच दिवसांत झाला होता. विक्रमादित्य हे जनतेची काळजी घेणारे व शत्रूंशी लढणारे शूर राजा होते. म्हणजेच सामान्य जनतेसाठी शत्रूशी  लढणे महान कार्य आहे हा बोध या उत्सवातून आम्हाला मिळाला.
वरील सर्व इतिहास आणि आख्यायिका वाचल्यानंतर आम्हास समजते की दसरा व दिवाळी हे सण साजरे करण्यामागे ‘सत्याचा असत्यावर विजय’ हा मतितार्थ आहे. म्हणजे दसरा,  दिवाळी साजरी करण्यामागचा उद्देश ‘जिहाद’ होता, असे जर का मी म्हटले तर ते कानांना ऐकण्यासाठी खूप जड जाते. पण हे योग्य आहे का अयोग्य आहे हे समजण्यासाठी आपण  प्रथम ‘जिहाद’ या शब्दाचा खरा अर्थ समजून घेऊ या. कारण दुर्दैवाने आमच्यासमोर जिहादची खूप चुकीची प्रतिमा उभी करण्यात आली आहे. कुरआनच्या परिभाषेत जिहादचा अर्थ होतो   ‘अन्यायाविदूद्ध लढा देणे, स्वत:मधील व समाजामधील वाईट गोष्टी काढून टाकण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे.’
जिहाद हा वेगवेगळ्या प्रकारचा असू शकतो. म्हणजे नैतिक जिहाद, आध्यात्मिक जिहाद, रक्षणात्मक जिहाद, वंशभेदविरोधी जिहाद, अन्यायाविरूद्ध जिहाद, सेवात्मक जिहाद इ.  स्वत:पुरते मर्यादित न राहता सर्व समाजाचे भले व्हावे यासाठी पुढाकार घेणे याला ‘जिहाद’ म्हणतात.
म्हणजे अन्यायाविरूद्ध लढा देणे हे स्वत: श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतो, तर इस्लामी व्याख्येत तो जिहादच झाला. किंवा परस्त्रीवर हात घालणाऱ्या रावणाचा जेव्हा राम अंत करतो, तर  हाही जिहादच आहे. प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी गुलामांना गुलामगिरीतून मुक्त केले, स्पृश्यास्पृश्यतेचा भेद मिटविला, दारूला हराम केले, व्याजाला हराम केले, असत्याविरूद्ध युद्धे लढली,  हा सर्व जिहादच होता.
जवळच्या भूतकाळात जायचे झाले तर म. गांधी, मौ. आझाद यांच्यासह इतर भारतीयांनी इंग्रजांविरूद्ध दिलेला स्वातंत्र्य लढा हादेखील जिहादच आहे. सध्याच्या काळातील उदाहरण  द्यायचे झाले तर ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांचे उपोषण, मेधा पाटकर यांचे वंचितांसाठी लढा देणे हा जिहाद आहे. बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्यांची केलेली सेवा जिहाद आहे.  दाभोळकरांनी अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी केलेला प्रयत्न जिहाद आहे. अशी एक ना अनेक उदाहरणे आपणास अन्यायाविरूद्ध लढणाऱ्या महान व्यक्तींची देता येतील.

जिहाद समजून घ्या
‘जिहाद’ म्हणजेच  अन्यायाविरूद्ध लढणे ही जर का चांगली गोष्ट आहे तर मग जिहादला तलवार व रक्तपात या व्याखेशी का जोडले गेले आहे? याचे उत्तर आहे कुरआनचे अर्धवट  ज्ञान! म्हणजे बघा कुरआनमध्ये म्हंटले आहे, ‘‘युद्ध करणे जरी तुम्हाला नापसंत असले तरी ते तुमचे कर्तव्य आहे.’ (अध्याय २, श्लोक २१६)
हा श्लोक वाचल्यानंतर वाचकाला शंका येते की शांतीचा संदेश देणाऱ्या कुरआनात लढायची गोष्ट का येते? आणि मग वाचक याचा अभ्यास करण्याऐवजी इस्लाम धर्माला वाईट समजू  लागतो. खरे पाहता कुरआनमध्ये जिहादचा आदेश तेव्हाच येतो जेव्हा सत्य व हक्काला दाबून असत्यावर चालणाऱ्या अत्याचारी लोकांचा बिमोड करणे आवश्यक असते. आता असाच  एक श्लोक महाभारतात आहे, ‘‘कृष्ण अर्जुनाला म्हणतो की- अन्यायाविरूद्ध लढणे, शस्त्र उचलणे हे क्षत्रियाचे कर्तव्य आहे.’’ आता या दोन्ही श्लोकांमध्ये केलेले संबोधन एकच आहे.  म्हणजेच कोणाला उगाचच मारणे वा नुकसान पोहचविणे शंभर टक्के चुकीचे आहे. पण पोलिसांनी चोराला पकडणे, गुन्हेगाराला बंदुकीचा धाक देणे, गंभीर गुन्ह्यात न्यायालयाने फाशीची  शिक्षा सुनावणे योग्य आहे की अयोग्य? रस्त्यात एकट्या मुलीला छेडणाऱ्या टोळक्याला शक्तीचा वापर करून पळविणे योग्य की अयोग्य? अर्थातच योग्य आहे. नाही तर वाईट  प्रवृत्तींना समाजात आणखी बळ मिळेल आणि त्याचा परिणाम संपूर्ण समाजाला भोगावा लागेल. कुरआनमध्ये अशा वाईट गोष्टींना ‘फसाद’ असे संबोधले आहे आणि अशा फसादींना  रोका म्हणजे जिहाद करा, असे सांगितले आहे. यासाठी तुमच्या वाणीचा उपयोग करा, समजवा, कायद्याचा उपयोग करा, तुमच्या हातांनी रोका, असे सांगितले आहे. या तुमच्या सर्व  सामूहिक प्रयत्नांना ‘जिहाद’ असे म्हटले गेले आहे.

गैरसमजांची कारणे-
१, प्रसारमाध्यमे- ‘इस्लाम व मुस्लिमांबद्दल शक्य तितके वाईट दाखवा आणि टी.आर.पी. वाढवा’ हे साधे समीकरण आज झाले आहे. कोणतेही चॅनेल उघडा हाच मुद्दा पुन्हा पुन्हा  चघळून तुमच्यासमोर सादर केला जातो आणि त्या आधारे माध्मयांच्या तिजोऱ्या भरल्या जात आहेत.
२. इस्लामोफोबिया- जगात सर्वाधिक जोमाने पसरणारा धर्म म्हणजे इस्लाम होय. याची पडताळणी आपण कोठेही करू शकता. मग या धर्माला रोखण्यासाठी विरोधकांकडून निर्माण  केलेले वैचारिक षङ्यंत्र म्हणजे इस्लामोफोबिया. यामागे पूर्वग्रहावर आधारलेली इस्लामविषयी असुरक्षिततेची भावना असते. त्यामुळे भारतातच नव्हे तर संपूर्ण जगात ‘इस्लामोफोबिया’  पसरत असल्याचे सध्या तरी दिसत आहे. ‘फोबिया' या शब्दाचा अर्थ आहे अतिशयोक्त, नीटपणे मांडता न येणारी व तर्कशुद्ध नसणारी भीती. कोणत्याही बुद्धिनिष्ठ, तर्कसुसंगत  कारणाशिवाय एखाद्या गोष्टीविषयी माणसाला सतत भीती वा संशय वाटत राहिला, तर त्याला 'फोबिया' म्हणतात.
३. खनिज तेल साठे- तिसरे कारण म्हणजे मुस्लिम देशांकडे असलेले तेलसाठे. त्यावर कब्जा करण्यासाठी स्वत:ला महापॉवर म्हणविणाऱ्या देशांकडे कारण हवे होते. मग जिहादी टोळ्यांची उपज करून त्यांना जेरीस आणण्याचा बू करून, युद्धे लादून तेलसाठ्यांवर नियंत्रण मिळविणे हा या तथाकथित महाशक्तींनी उद्देश साध्य करून घेतला.

हा जिहाद नव्हे-
दाढी व टोपी धारण केलेल्या दहशतवाद्यांनी सामान्य लोकांवर केलेला गोळीबार.
‘जय श्रीराम’च्या घोषणा देऊन गोरक्षेच्या नावाखाली सामान्य माणसांची केलेली हत्या.
श्रीलंकेतील चर्चमध्ये खिश्चन बांधवांवर झालेला भ्याड हल्ला.
न्यूझिलंडच्या मस्जिदीमध्ये नमाजींवर झालेला क्रूर हल्ला.
ही सर्व उदाहरणे जिहाद नव्हे. निरपराधांना मारणे जिहाद होऊच शकत नाही. कुरआनात स्पष्ट सांगितले आहे,
‘‘ज्याने एका निष्पाप व्यक्तीची हत्या केली त्याने पूर्ण मानवजातीची हत्या केली आणि ज्याने एका निष्पाप व्यक्तीला वाचविले, त्याने संपूर्ण मानवजातीचे रक्षण केले. (मग ती व्यक्ती  कोणत्याही जातीधर्माची असो)’’ (अध्याय ५, श्लोक ३२)
जिहाद असा करा
पाचशे रुपयांचे जेवण व दारू मिळेल त्या राजकीय पक्षासाठी मोर्चे काढणे योग्य आहे का? एका नि:शस्त्र माणसाला शंभर-दोनशे जणांच्या जमावाने काठ्यांनी, दगडांनी, लाथाबुक्क्यांनी  जीव जाईपर्यंत मारणे वीरता आहे का? आजच्या तरुणपिढीला सांगावेसे वाटते की जिहाद करायचाच असेल तर खालील बाबतीत करा-

१) व्यसनमुक्त राहा आणि इतरांनाही व्यसनमुक्त करा.
२) शिक्षणापासून वंचित असणाऱ्यांना मदत करा.
३) अन्यायाविरूद्ध उभे राहा आणि लढा द्या.
४) गरीब, अनाथ, रुग्ण यांची शक्य तितकी मदत करा.
५) सत्यासाठी उभे राहा, मग तो कोणत्याही जातीधर्माचा असो.
आज दसरा-दिवाळीच्या निमित्ताने ‘जिहाद’बद्दल असलेले आपले गैरसमज दूर झाले असतील असा मला विश्वास आहे.

- -मिनाज शेख, पुणे

माननीय अनस यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले की, ‘‘ही धर्मद्रोह्याची नमाज आहे, तो सूर्योदयाची वाट पाहात बसतो, अगदी तो उगवतोही आणि  अनेकेश्वरवाद्यांची सूर्यपूजेची वेळ होते तेव्हा हा उठतो आणि घाईघाईत चार रकआत पूर्ण करतो (जसे कोंबडी जमिनीवर चोच मारते आणि वर उचलते). असा मनुष्य आपल्या   नमाजमध्ये अल्लाहचे अजिबात स्मरण करीत नाही.’’ (हदीस : मुस्लिम)

स्पष्टीकरण
या हदीसद्वारा ईमानधारक आणि धर्मद्रोह्याच्या नमाजमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला आहे. ईमानधारक आपली नमाज वेळेवर अदा करतो, रुकुअ आणि सजदा योग्य पद्धतीने
करतो, त्याचे मन अल्लाहच्या स्मरणात गुंतलेले असते आणि धर्मद्रोह्याची नमाज वेळेवर अदा होत नाही, रुकुअ व सजदा योग्य प्रकारे करीत नाही आणि त्याचे मन अल्लाहसमोर  नसते. खरे  पाहता प्रत्येक नमाज महत्त्वाची आहे, परंतु ‘फजर’ आणि ‘अस्र’च्या नमाजचे महत्त्व अधिक आहे. ‘अस्र’ची वेळ गफलतीची असते. सर्वसाधारणपणे सर्व लोक आपापल्या  कामात असतात आणि रात्र होण्यापूर्वी आपला व्यापारउदीम आटोपण्याच्या प्रयत्नात असतात आणि आपल्या विखुरलेल्या कामांना पूर्ण करण्याची प्रत्येकाची इच्छा असते. म्हणून  ईमानधारकाची बुद्धी जागृत नसेल तर ‘अस्र’ची नमाज सुटण्याची शक्यता असते. तसेच सकाळच्या नमाजचे महत्त्व यासाठी आहे की झोपेची वेळ असते. सर्वांना ठाऊक आहे की रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरची झोप गाढ व गोड असते. जर मनुष्याच्या मनात ईमान जागृत नसेल तर तो आपल्या प्रिय झोपेला सोडून अल्लाहचे स्मरण करण्यासाठी उठू शकत नाही.

माननीय अबू हुरैरा (रजि.) यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘जमिनीची देखरेख करणारे रात्र आणि दिवसाचे ‘फरिश्ते’ (देवदूत) आपल्या कामाच्या वेळा बदलत  असतात आणि ‘फज्र’ आणि ‘अस्र’च्या नमाजमध्ये एकत्र येतात, मग जे फरिश्ते तुमच्यात असतात ते आपल्या पालनकर्त्यासमोर जातात तेव्हा तो त्यांना विचारतो की तुम्ही माझ्या  भक्तांना कोणत्या स्थिती सोडले? तेव्हा ते म्हणतात की जेव्हा आम्ही त्यांच्याजवळ गेलो होतो तेव्हा ते नमाज अदा करीत होते आणि जेव्हा आम्ही त्यांना सोडले तेव्हा ते नमाज अदा   करीत होते.’’ (हदीस : मुस्लिम)

स्पष्टीकरण 
ही हदीस ‘फज्र’ आणि ‘अस्र’च्या नमाजचे महत्त्व स्पष्ट करीत आहे. ‘फज्र’च्या नमाजमध्ये रात्रीचे ‘फरिश्ते’ (देवदूत) सहभागी होतात आणि ते फरिश्तेदेखील ज्यांना  दिवसा काम करायचे असते. अशाप्रकारे ‘अस्र’च्या नमाजदेखील दोन्ही वेळचे फरिश्ते ईमानधारकांसह नमाजमध्ये सहभागी असतात. ईमानधारकांना फरिश्त्यांचा सहवास लाभावा यापेक्षा  मोठे सुदैव ते कोणते. माननीय अबू हुरैरा (रजि.) यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘सात प्रकारचे लोक अल्लाह आपल्या छायेत जागा देईल, त्या दिवशी  अल्लाहच्या छायेव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही छाया नसेल. (१) न्याय करणारा सम्राट, (२) अल्लाहच्या भक्तीत आपले तारुण्य व्यतीत करणारा तरुण, (३) असा मनुष्य ज्याचे मन   मस्जिदशी अडकलेले असते, जेव्हा तो मस्जिदमधून बाहेर पडतो तेव्हा पुन्हा दुसऱ्यांदा मस्जिदमध्ये प्रविष्ट होण्याची वाट पाहत असतो, (४) ती दोन माणसे ज्यांच्या मैत्रीचा आधार  अल्लाह आणि अल्लाहचा ‘दीन’ (इस्लाम) आहे, त्याच भावनेसह ते एकत्र येतात आणि त्याच भावनेसाठी ते अलिप्त होतात, (५) तो मनुष्य ज्याने एकांतात अल्लाहचे स्मरण केले  आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, (६) तो मनुष्य ज्याला एखाद्या उच्च कुलीन सौंदर्यवतीने दुष्कृत्यासाठी बोलविले आणि त्याने फक्त अल्लाहच्या भयापोटी तिला नकार दिला  आणि (७) तो मनुष्य ज्याने अशाप्रकारे ‘सदका’ (दानधर्म) केला की त्याच्या डाव्या हातालादेखील माहीत नाही की उजव्या हात काय देत आहे.’’
(हदीस : मुत्त़फक अलैहि)

statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget