Articles by "आधारस्तंभ"

जकातचे महत्त्व: इस्लाममध्ये प्रार्थनेपेक्षा म्हणजेच नमाजपेक्षा इतर कोणतेही कृत्य जास्त महत्त्वाचे नाही याबद्दल सविस्तर उल्लेख मागील प्रकरणात झाला आहे. म्हणून जकात आणि नमाजचे महत्त्व एकसारखेच आहे असे म्हणणे तर्कशुध्द होणार नाही. परंतु आपण कुरआनची याविषयीची संकेतवचने आणि हदीसचा विचार करता चटकन लक्षात येते की नमाजनंतर जकातचे स्थान आहे. दिव्य कुरआन श्रध्देचा उल्लेख करताना अनेकदा दोन धर्माचरणांचा उल्लेख लगेच सोबत देतो. ते म्हणजे नमाज आणि जकात. निष्ठावंत मुस्लिमांची प्रतिमा दिव्य कुरआन खालीलप्रमाणे स्पष्ट करीत आहे,
‘‘जे लोक श्रध्दा ठेवतील आणि पुण्यकर्म करतील आणि नमाज कायम करतील व जकात देतील, निःसंशय त्यांचा मोबदला त्यांच्या पालनकर्त्यापाशी आहे आणि त्यांच्यासाठी कोणत्याही भयाचा आणि दुःखाचा प्रसंग नाही.’’ (कुरआन २: २७७)
वरील संकेतवचन विशेष महत्त्वाचे आहे कारण सच्चा मुस्लिम होण्यासाठी अनेक धर्माचरण आत्मसात करणेसुध्दा आवश्यक आहेत. सच्चा मुस्लिमचे वैशिष्ट्ये सांगताना कुरआन सर्वप्रथम श्रध्देचा उल्लेख करतो. श्रध्देनंतर कुरआन इस्लामच्या इतर आधारस्तंभांचा उल्लेख न करता लगेचच नमाज आणि जकातचा उल्लेख का करीत आहे? इतर चांगल्या गोष्टींचा उल्लेख त्याऐवजी का करीत नाही? असे करण्याला साहजिकच काही महत्त्व आहे. आपण विचारपूर्वक लक्ष दिल्यास हेतु लक्षात येईल. अल्लाह नमाज आणि जकात (गरीबांसाठी द्यावयाचा निधी) या दोघांना श्रध्देच्या व्यावहारिकतेच्या पायाचे दोन दगड समजून अतिमहत्त्व देतो. मनुष्याने ही दोन्ही कृत्ये व्यवस्थित पार पाडली तर धर्म पूर्णपणे पाळण्यासाठीचा व्यावहारिक पुरावाच असा मनुष्य देत असतो. अशा माणसाकडून इतर धर्माचरण श्रध्देच्या मूलतत्त्वानुसार पाळणे सहज शक्य होते. तो येथे हलगर्जीपणा दाखवूच शकत नाही. असे का बरे घडावे? या प्रश्नाचे उत्तर श्रध्देच्या अर्थामध्ये आणि श्रध्देच्या वैशिष्ट्यांमध्ये लपलेले आहे जे नमाज आणि जकातसाठी सारखेच आहेत. आपण जर श्रध्देच्या मूलतत्त्वाचे तर्कशुध्द विभाजन केले तर ते दोन विभागांत होईल.
१) ईशआदेश जे अल्लाहचे मनुष्यावरील हक्कासंबंधी आहेत.
२) ईशआदेश जे मानवतेचे मनुष्यावरील हक्कासंबंधी आहेत.
श्रध्देचे व्यावहारिक रूप म्हणजे मनुष्याने अल्लाहचे हक्क जाणून घेऊन तसेच मानवतेचे हक्क जाणून घेऊन त्यानुसार जीवन कंठत राहाणे होय. आपण हे पाहिलेच आहे की नमाज अल्लाहच्या हक्कासंबंधी अनिवार्य असे मूलतत्त्व आहे तर जकात मानवतेच्या हक्कासाठीची अनिवार्यता आहे. जेव्हा मनुष्य मशिदीत नमाज अदा करतो, तेव्हा तो अल्लाहच्या हक्कासंबंधी जागृत असतो आणि मशिदीबाहेरसुध्दा अल्लाहच्या हक्कासंबंधी सचेत राहतो. अशा परिस्थितीत तो मनुष्य अल्लाहचे हक्क सातत्याने अदा करीत जातो. तसेच मनुष्य जकात आपल्या समाजबांधवांसाठी, शेजाऱ्यांसाठी स्वखुशीने खर्च करतो. असे करताना उपकार न करता फक्त ईशप्रसन्नतेसाठीच इतरांवर खर्च करतो. असाच मनुष्य मानवतेच्या कल्याणासाठी सतत झटत असतो.
या विषयाची आणखी एक बाजू आहे. कुरआन वारंवार जोर देऊन सांगत आहे की श्रध्दा तेव्हाच जिवंत शक्ती म्हणून अस्तित्व धारण करते जेव्हा अल्लाहवरील प्रेम हे इतर सर्वांपेक्षा प्रभुत्वशाली असते. आणि ऐहिक जीवनात मनुष्य आपल्या पारलौकिक जीवनास प्राधान्य देतो. हे ध्येय साध्य करण्यासाठी नमाज आणि जकात अत्यंत प्रभावी साधन आहे. नमाज मनुष्याला अल्लाहचे सान्निध्य प्राप्त करून देते तर जकात मनुष्याला त्याच्या देशबांधवांच्या कल्याणासाठी प्रयत्नशील ठेवते. जर अल्लाहची प्रसन्नताप्राप्ती आणि पारलौकिक जीवनसाफल्य हे एखादा कठीण चढ चढून जाण्यासारखे आहेत, तर त्या रेल्वेचे दोन इंजीन म्हणजे नमाज आणि जकात आहेत. चढ चढताना एक इंजीन (नमाज) ट्रेनला पुढे ओढते तर दुसरे इंजीन (जकात) हे त्या ट्रेनला मागून ढकलत राहते. अशा प्रकारे जीवनाची ही ट्रेन आपल्या ध्येयापर्यंत पोहचते. म्हणून या दोन्ही मूलतत्त्वांना इस्लामचा खरा आधार म्हणतात. कारण इस्लामी व्यावहारिकतेत त्यांचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
मक्केतील श्रध्दाहीनांविरुध्द जिहाद पुकारण्यासाठी अंतिम आदेश देताना कुरआन स्पष्टोक्ती आहे की आपल्या तलवारी म्यानात ठेवू नका जोपर्यंत तुम्ही शत्रुंचा नाश करीत नाही अथवा ते इस्लाम कबूल करीत नाहीत. दोन दशके त्यांना इस्लामची शिकवण देण्यात आली होती आणि त्यांना श्रध्दावंत बनण्यासाठी सर्व काही प्रयत्न झाले होते. याप्रसंगी कुरआन काही अटी त्यांच्यासाठी स्पष्ट करीत आहे, ज्यानुसार त्यांनी श्रध्दावंत बनून राहावे आणि त्यांच्याविरुध्द जिहाद समाप्त केला जावा.
कुरआनोक्ती आहे, ‘‘मग जेव्हा निषिध्द महिने लोटतील तेव्हा त्या अनेकेश्वरवादींना ठार करा, जेथे सापडतील तेथे त्यांची नाकेबंदी करा व प्रत्येक पातळीवर त्यांचा समाचार घेण्यासाठी सज्ज राहा. मग जर त्यांनी पश्चात्ताप केला व नमाज कायम केली आणि जकात दिली तर त्यांना सोडून द्या. अल्लाह क्षमाशील आणि दया दाखविणारा आहे. आणि जर अनेकेश्वरवादींपैकी कोणी इसम शरण मागून तुमच्याकडे येऊ इच्छित असेल जेणेकरून अल्लाहची वाणी ऐकावी तर त्याला आश्रय द्या येथपावेतो की त्याने अल्लाहची वाणी ऐकावी. मग त्याला त्याच्या सुरक्षित ठिकाणी पोहचवा. हे अशासाठी करावयास पाहिजे की हे असे लोक आहेत ज्यांना ज्ञान नाही.’’ (कुरआन ९: ५-६)
पुढे याच अध्यायात कुरआन स्पष्टोक्ती पुन्हा आहे,
‘‘पण जर त्यांनी पश्चाताप केला व नमाज कायम केली व जकात दिली तर हे तुमचे धर्मबंधु आहेत आणि जाणणाऱ्यां लोकांसाठी आम्ही आमचे आदेश स्पष्ट करीत आहोत.’’ (कुरआन ९: ११)
यावरून हे अगदी स्पष्ट होते की श्रध्देचा (ईमान) स्वीकार जरी झाला असेल तरी इस्लामचा स्वीकार मात्र नमाज कायम करणे आणि जकात देणे या दोन्ही कृत्यांना आत्मसात करण्यावर अवलंबून आहे. मनुष्य जर या दोन्ही कर्तव्यांना पार पाडत नसेल तर त्याची श्रध्दा अस्वीकार्य आहे, निरर्थक आहे. जकात देणे हे कृत्य श्रध्देची पूर्वअट आणि अंगभूत गुण आहे. प्रेषित मुहम्मद (स.) यांनी हा मुद्दा स्पष्ट करताना सांगितले आहे,
‘‘मला आदेश देण्यात आला आहे त्या लोकांविरुध्द लढाई करण्याचा जो पर्यंत ते हे मान्य करतील की ईश्वर कोणी दुसरा नाही. परंतु अल्लाह आणि ते नमाज कायम करतील व जकात देतील. त्यांनी असे केले तर त्यांचे जीव आणि वित्तरक्षणाची जबाबदारी माझी आहे. त्यांची सर्व कार्ये अल्लाहसाठी आहेत.’’ (मुस्लिम)
नवमुस्लिमांसाठी कुरआन जकात देण्याची अट घालत नाही तर हे सर्वांसाठी आहे, यासाठी अपवाद नाही. एखादा मुस्लिम जकात देण्याचे बंद करतो तर त्याच्याविरुध्द इस्लामी शासन त्याला शिक्षा करते. अबु बकर (र.) यांच्या शासनकाळात काही टोळ्यांनी जकात देण्यास नकार दिला होता तेव्हा त्यांनी त्यांच्याविरुध्द युध्द घोषित केले. जेव्हा उमर (र.) यांनी हा आदेश अंमलात आणण्यासाठी दिरंगाई दाखविली तेव्हा अबु बकर (र.) यांनी घोषित केले,
‘‘मी, अल्लाह शपथ त्याच्या विरोधात लढेन ज्यांनी नमाज आणि जकात या दोहोत फरक केला.’’ (कारण दोन्ही कृत्ये कुरआनने एकत्रित करून सांगितली आहेत) (मुस्लिम)
हा वादाचा मुद्दा आदरणीय उमर (र.) यांनीच स्वीकारला नाही तर सर्व सहाबांनी (र.) यांनीसुध्दा स्वीकारला. यावरून आपण या निष्कर्षाप्रत येतो की मुस्लिमांचे जीवित आणि वित्तिय संरक्षण हे त्याच्या नमाज अदा करणे आणि जकात देण्यावर अवलंबून आहे. नमाज अदा करणारा आणि जकात देणारा आदरणीय ठरतो. नमाज अदा तर केली जाते परंतु त्याच्याकडून जकात मात्र दिली जात नाही तर अशा मुस्लिमासाठीसुध्दा सारखीच शिक्षा आहे जी नमाज सोडणाऱ्यासाठी आहे. त्याच्याविरुध्द युध्द पुकारले आहे. कुरआनोक्ती आहे,
‘‘हे पैगम्बर (स.) यांना सांगा,’’ मी तर एक मनुष्य आहे तुम्हासारखा मला दिव्यबोधाद्वारे सांगण्यात येते की तुमचा उपास्य तर केवळ एकच उपास्य आहे, म्हणून तुम्ही सरळ त्याच्याकडेच रोख ठेवा, आणि त्याच्याकडे क्षमायाचना करा. विनाश आहे त्या अनेकेश्वरवादींसाठी जे जकात देत नाहीत आणि परलोकांचा इन्कार करणारे आहेत. उरले ते लोक ज्यानी मान्य केले आणि सत्कृत्ये केली, त्यांच्यासाठी निश्चितपणे असा मोबदला आहे ज्याचा क्रम कधीही खंडित होणार नाही.’’ (कुरआन ४१: ६-८)
‘‘शिक्षा तर मी ज्याला इच्छितो त्याला करतो. पण माझी कृपा प्रत्येक वस्तूवर आच्छादित आहे आणि ती मी त्या लोकांसाठी लिहीन जे अवज्ञापासून दूर राहतील, जकात देतील व माझ्या संकेतांवर श्रध्दा ठेवतील.’’ (कुरआन ७ : १५६)
हे निदर्शनात येते की पहिल्या आयतमध्ये जकात न देणे म्हणजे श्रध्दाहीनतेचे कृत्य आणि परलोकाला अस्वीकार करण्यासारखे कृत्य आहे तर दुसऱ्या आयतनुसार जकात देणे हे श्रध्दाशीलतेचे प्रभावी लक्षण आहे आणि सदाचार आहे असे म्हटले आहे. या दोन्ही आयतींनुसार जकात देणे ही श्रध्दाशीलतेची अनिवार्यता आहे. जो श्रध्दावंत आहे तो जकात न चुकता देतो.
कुरआनची वरील संकेतवचन आणि हदीस कथनांनुसार जकातचे इस्लाममध्ये असलेले स्थान सिध्द होते. इस्लामची ही इमारत जकातला पूर्ण न्याय दिल्याशिवाय उभीच राहू शकत नाही. आणि म्हणूनच जकातला इस्लाममध्ये श्रध्देचे महत्त्वाचा आधारस्तंभ ठरविले आहे.

इस्लामने अगदी स्पष्ट आदेश जकात कशी जमा करावी आणि कशी खर्च करावी याबद्दल दिलेले आहेत. जकातव्यतिरिक्त दानधर्म करण्यास प्रत्येकजण स्वतंत्र आहे. हे स्वातंत्र्य जकातसाठी दिले गेलेले नाही. या बाबतीत जकातचे व्यवस्थापन हे नमाज सामुदायिकरित्या कायम करण्यासारखे आहेत. ही सामुदायिक व्यवस्था आहे. इस्लामी शासन आपल्या महसूल खात्यातर्फे जकात गोळा करते आणि गरजूंना त्याचे वाटप करते. शासनाला जकात देणे अनिवार्य आहे. कुरआन जकात कुणासाठी खर्च करावी हे तपशीलाने सांगत आहे आणि जकातच्या खर्चाचा खातेवाटप स्पष्ट देत आहे. जे जकातसाठी काम करतात त्यांचा विशेष उल्लेख कुरआन करीत आहे. कुरआनच्या स्पष्टीकरणानुसार जकात गोळा करणे आणि वाटप करणे ही शासनाची धार्मिक जबाबदारी आहे आणि हे इस्लामी व्यवस्थेचे एक महत्त्वाचे अंग आहे. हदीसमध्ये अनेक वेळा याबाबत उल्लेख आलेला आहे.
जकातची सामुदायिक व्यवस्था खालील कारणांमुळे आवश्यक आहे.
१) हे इस्लामच्या तत्त्वानुसार आहे. इस्लाम स्वभावतः सामुदायिक आहे. इस्लाम जगाला जे देऊ इच्छितो, ते त्याच्या सामुदायिक व्यवस्थेतूनच शक्य आहे. यामुळे मुस्लिम समाज एक शिस्तबध्द आणि योजनाबध्द जीवन कंठत राहतो.
२) गरीबांची मदत करून त्यांचे कल्याण करणे, इस्लामचे रक्षण इ. अत्यावश्यक गोष्टी आहेत, परंतु श्रीमंत लोकांचा या बाबींकडे हलगर्जीपणा नजरेआड करता येण्यासारखा नाही. म्हणूनच जकात गोळा करण्याची जबाबदारी शासनाकडे देऊन इस्लाम या हक्कांची अंमलबजावणी पूर्ण रूपात करू इच्छितो.
जेथे इस्लामी शासन नाही तेथे सामुदायिक व्यवस्था यासाठी कार्यरत राहणे आवश्यक आहे. नमाजला कायम करणे, विशेषतः जुमा (शुक्रवार) आणि दोन ईदच्या वेळी नेतृत्व हे त्या नमाजचे शासनकर्त्याने करणे अपेक्षित आहे. याचा अर्थ असा नाही की नेता गैरहजर असल्यास प्रत्येकाने नमाज स्वतंत्र्यरित्या अदा करावी. समाजातील लोकांनी एखादा इमाम नियुक्त करून अशा स्थितीत सामुदायिक नमाज अदा करावी. जकातसाठीसुध्दा हीच अट आहे. इस्लामी शासन अस्तित्वात जरी नसले तरी जकातची व्यवस्था सामुदायिकरीतीने होणे आवश्यक आहे. मशिद बांधण्यासाठी मुस्लिम समाज जसा एकत्र येतो आणि नमाजसाठी इमाम नियुक्त करून सामुदायिक नमाज अदा केली जाते त्याचप्रमाणे त्यांनी जकात गोळा करण्यासाठी आणि जकात वितरण करण्यासाठी सामुदायिक व्यवस्था करावी. त्यासाठी ‘‘बैतुलमाल’’ (लोककोषागार) स्थापन करून मुस्लिम समाजात जकातचे व्यवस्थापन करावे. इस्लामी शासन जेथे नसेल तेथे अशा संस्था जकातचे हेतु साध्य करण्यास सहाय्यक ठरतात. अशी व्यवस्था ज्या मुस्लिम समुदायात केली नसेल तर ते सर्वजण चूक करत आहेत. एक धार्मिक अपराध करीत आहेत.
जकातसाठी शब्दावली: धार्मिक शब्दावलीत जकातसाठी आणखी दोन संज्ञा (नाव) वापरात आहेत. एक ‘‘सदका’’ (दान) आणि ‘‘इनफाकफी सबीलिल्लाह’’- अल्लाहच्या नावाने खर्च करणे. या दोन्हींचा येथे विचार करू या. ‘सदका’ या शब्दाची व्युत्पत्ती ‘सिदक’ या शब्दाने झालेली आहे. ज्याचा अर्थ सदाचार व देण्यासाठी गंभीर असा होतो. हे दोन्ही गुण त्या व्यक्तीमध्ये आहेत हे सिध्द होते. तसेच ‘‘इनफाकफी सबीलिल्लाह’’म्हणजे अल्लाहच्या नावाने म्हणजे अल्लाहच्या सेवेत खर्च करणे. जकात आणि दान देण्याचे अंतिम ध्येय अल्लाहची प्रसन्नता प्राप्त करणे आहे. जकात अल्लाहच्या नावानेच दिली जाते हे त्याच्या मूळ हेतूमुळे कळून येते. म्हणून ही तिन्ही शब्दावली एकाच वास्तवतेची असून त्याचे हे तीन घटक आहेत.
कुरआनने मात्र ही तिन्ही नावं एकाच अर्थाने वापरली आहेत. जकात, सदका (दान) आणि अल्लाहच्या नावाने खर्च करणे इ. अल्लाहच्या प्रसन्नतेसाठीच केले जाते. हे गौण आहे की तिन्हींपैकी एखाद्या रूपात खर्च केला जात असेल. म्हणून कुरआन आणि हदीसमध्ये खर्च करण्याच्या हेतु आणि ध्येय यावर लक्ष दिले गेले आहे आणि वैधानिकतेकडे दुर्लक्ष केले गेले आहे. इस्लामच्या कायद्यानुसार जकात देणे सधन मनुष्यासाठी आवश्यक आहे आणि कायद्याने बंधनकारक आहे. परंतु सदका (दान) आणि अल्लाहच्या नावाने खर्च करणे ऐच्छिक आहे.

सर्वप्रथम अल्लाहचे आभार ज्याने रमजान सारखा पवित्रोत्तम महिना दिला. अन्य सर्व महिन्यांपेक्षा या महिन्याचे विशेष हे की याचे आगमन व गमन दोहोंसाठी मुसलमान उत्कंठेने   वाट पहात असतात आणि उत्कंठाही लाभाशिवाय थोडीच असते. तेव्हा हे असे लाभ तरी कोणते हे पाहणे उद्बोधक ठरते. या महिन्यातील लक्षवेधी बाबी – १) कुरआनचे नाजिल होणे,  २) रोजे, ३) शबे कद्र, ४) तरावीह आणि ५) जकात. या पाचमधील जकातचे महत्त्व ‘सलातुज्जकात’ या शब्दातूनच स्पष्ट होते. म्हणजेच नमाजबरोबरच जकातचे महत्त्व अल्लाहनेच  स्पष्ट केले आहे. तर रोजास मी जबाबदार आहे असे स्पष्ट करून कोणासही या बीबत कसलाही फरक करण्यास वाव नाही, भले हज जीवनात शक्य होवो न होवो हजचे महत्त्वही सारखेच.
येथे विचार प्रस्तुत आहे तो रमजानचे रोजे, जकात यांचा आइ म्हणून रमजानचे विशेषत्व वर स्पष्ट केले. नंतर काहीसे रोजाकडे वळावेरोजापासून आरोग्य सुदृढ होण्यास मदत होते हे
सर्वश्रुत आहे, सर्वमान्यही आहे. आरोग्य ही बाब केवळ व्यक्तीपुरती मर्यादित नसून त्याला सामाजिक महत्त्व आहे आणि ते म्हणजे चारित्र्य. मुसलमान चारित्र्यवान असतील आणि   म्हणूनच त्यास अल्लाहने बरगुजीदा कौम म्हणून घोषित करतानाच अशा चारित्र्यासाठी त्याने एक मंत्रही दिला तो तत्तकुन म्हणून अर्थात तकवा. एकदा का हा तकवा आत्मसात केला  की जीवन मग ते या भूतलावरील असो की मरणोत्तर ते यशस्वी असाच खुलासा कुरआनात आढळतो आणि तो मान्य असण्यास कोणतीही अडचण असू नये असे वाटते. कारण तकवा  म्हणजे अल्लाहप्रती प्रेम व भीती. म्हणजेच जे मी करत आहे, बोलत आहे, जो विचार माझ्या मनात चालला आहे, या सर्वांना अल्लाह जाणत असतो. सृष्टीतील प्रत्येक चीजवस्तूचा तो  मालक आहे. यात मानवही आलाच.
मानवाचा मालक अल्लाह व मानव हा त्याचा बंदा. आपण कोठेही नोकरी करत असलो किंवा इतर कोणताही धंदा-उद्योग, अल्लाहचे भय असेल तर भ्रष्टाचार होणे नाही. भ्रष्टाचार  म्हणजे तरी काय जो आचार भ्रष्ट तो भ्रष्टाचार! तो या तकवामुळे टळत असतो. असा हा तकवा उपलब्ध होण्यासाठीच हे रोजे. मी चुकून खायचे प्यायचे म्हटले तरी ते शक्य होत  नाही. अल्लाह हे जाणतो व आपला बंदा आपल्या कसोटीला उतरला याची नोंद बंद्याचे आमालनाम्यात एकदा का झाली की माझ्या कौमचा हा विश्वासू आपला अनुयायी खास जाणून  शिफारसयोग्य ठरतो. कारण त्याने चारित्र्य जपबले आहे. चारित्र्याचे सर्टिफिकेट जसे या भूतलावर लागते तसे ते दुसऱ्या जगतात म्हणजे मरणोत्तर ठिकाणी पाहिजे असते आणि ते  सर्वांनी येथूनच प्राप्त करून घ्यायचे असते. असे हे प्रमाणपत्र साध्य करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे रोजा होय. ज्यातून तकवाही लाभतो व चारित्र्याचे प्रमाणपत्रही लाभते. यापेक्षा  कोणास अधिक ते काय हवे.
सर्टिफिकेट कोणतेही असो ते प्राप्त करण्यापोटी काहीतरी कष्ट घ्यावे लागतात आणि आपण अशा प्रमाणपत्रासाठी पात्र असल्याचे सिद्धही करावे लागते. अशी सिद्धता आपण तकवा  धारण केल्यास आपले काम सोपे होते. जसे रोजामुळे खोटे बोलणे विसरून जातो, कुविचारांना, कुकर्मांना थारा देत नसतो. साहजिक आपले मनावर हळूहळू का होईना ताबा मिळविणे  शक्य होते.सतत महिनाभर रोजाचे हेच कारण आहे. मात्र केवळ रोजे ठेवायचे म्हणून ठेवले तर अल्लाह यश न देता आपण उपाशी राहण्याचे, तहान सोसण्याचेच काम केले, जे  निरर्थक ठरते. आपला तकवा तसे करू देत नाही. अल्लाहच्या बंद्याचे भल्यासाठीच हे रोजे आहेत हे यावरून स्पष्ट व्हावे. याच महान मानवाने आपले बजेट सुनिश्चित करावे व  त्यानुसार अल्लाहला अपेक्षित असलेला त्याग मग तो पैशांच्या रूपात असो की धान्य-कपड्यांच्या, गरजूंना अशा त्यागातून मुक्त करण्याची संधी साधतानाच आपले चारित्र्याचे प्रमाणपत्र  साध्य करण्यासही भरीव मदत मिळते. हे कार्य करताना तसेच रोजे करताना आपण आपले नातलग याचे रोजे व्हावेत त्याचे जीवन उंचावे याचाही विचार मनी असतो. जो इस्लामचा   एक अविभाज्य घटक आहे. अर्थात सामान्यत: आपण रोजासाठी उठलो, शेजारी काय स्थिती आहे हे पाहतोच ना! सहरी-इफ्तारसाठी जी देवाणघेवाण होते ती प्रेम व ऋणानुबंधाचे  वाढीसाठीच असते. आणि हेच ऋणानुबंध सामाजिक बंधुता, एकोपा यासही दृढ करते. शबे कद्रचे महत्त्व तर न्यारेच. कारण या एका रात्रीचे इबादतीस एकहजार रात्रींच्या इबादतीचे  इनाम यांतून ते स्पष्ट होते. वर नमूद केलेल्या बाबींबरोबरच आम्हाला हे ज्याद्वारे प्राप्त करण्याचा मार्ग सापडतो तो कुरआन आणि कुरआन नाजिल झाले तो महिना रमजान आणि  म्हणून रमजान व त्यातील रोजे हे अल्लाहची मर्जी संपादन करण्यासाठी उपयुक्त आहेत. तसेच जकातही. आपण हे ज्या महिन्यात मिळते तो महिना रमजान. म्हणून त्याचे आगमनासाठीही उत्कंठा आणि हे जे प्राप्त झाले त्याचे आभार मानण्यासाठी, आनंद व्यक्त करण्यासाठी लगतच ईदच्या चंद्रदर्शनाची तेवढीच उत्कंठा. याच उत्कंठेतून समस्त बांधवांस  रमजान मुबारकबरोबरच ईद मुबारक!

-बशीर मोडक, रत्नागिरी

रमजानमध्ये स्वत:ची थुंकीसुद्धा गिळायची नसती का हो? दिवसभर पाणीसुद्धा पित नाही का तुम्ही? तुम्ही लोकं रात्रभर खात असता का? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे रमजान महिन्यात  अमुस्लिम बांधवाकडून हमखास विचारली जातात. हे ऐकून थोडीशी चिडचीड होते, तरीही गैरसमज दूर करण्यासाठी अनिच्छेनं अशास्त्रीय प्रश्नांची उत्तरं द्यावी लागतात. कधीकधी उत्तरं  देताना स्वत:बद्दल लाज वाटू लागते. कारण, रमजानच्या बाबतीत असलेले गैरसमज अजूनही अमुस्लिमांमधून काढू शकलेलो नाही. तर उलटपक्षी केवळ शिरखुर्मा आणि खाऊच्या  व्यंजनापुरता रमजान माहिती असतो. क्वचित एखादाच असतो जो मोहल्ल्यात येऊन रमजान समजून घेतो. तसं सध्या सोशल मीडियामुळे माहितीची देवाण- घेवाण झपाट्यानं वाढलीय.  त्यामुळे रमजान, बकरईद, मुहर्रमचं महत्त्व सांगणारी मॅसेज् सिझनवारी मोबाईलची मेमरी व्यापत असतात. त्यामुळे माहितीत भर पडलीय. याआधी फक्त जाडजूड पुस्तकातच ही  माहिती धूळ खात पडायची. या माहितीजालानं अनेकांच्या माहितीत मोठी भर टाकलीय. अजुनही माहिती स्वपुरतीच मर्यादित आहे.
महिनाभरात मोहल्ल्यात आनंदाचं वातावरण असतं. या महिन्यात घरांत महिला मंडळाचं काम बरंच वाढतं. भल्या पहाटे तीनच्या सुमारास घरातल्या महिलांचा दिवस सुरू होतो.  मध्यरात्री होणाऱ्या ‘तहज्जुद’च्या नमाजनंतर महिला सहरीच्या कामाला लागतात. सहरी म्हणजे, रोजा ग्रहण करण्यापूर्वीची न्याहरी किंवा जेवण. त्यासाठी प्रॉपर स्वयंपाक केला जातो.  स्वयंपाक तयार होताच गाढ झोपलेल्या मंडळींना उठवायची जबाबदारीदेखील गृहणीच सांभाळते. आंघोळीब्रश आटोपल्यानंतर सहरीचं जेवण घेतलं जातं. आमच्या लहाणपणी सहरी   आटपायला फजरची अजान व्हायची. अर्थात फजरची अजान ही सहरी संपवण्याची प्रमाणवेळ समजली जायची. आता मात्र, रमजानचे विशेष टाईम-टेबल कार्ड पहिल्याच दिवशी वितरीत केले जातात. त्यात सहरी आणि इफ्तारची प्रमाणवेळ दिलेली असते. योग्य वेळेवर सहरी आणि इफ्तार व्हावीत असा पायंडा आहे.. साधारण साडे-चार पावणेपाचपर्यंत सहरीची वेळ  असते. गाढ झोपेतून उठल्यावर जेवण जातं का? हादेखील प्रश्न असतो. त्यामुळे अपरिहार्यपणे सहरी करावीच लागते. झोप आवरली नाही आणि सहरीची वेळ संपली की उपाशीपोटीच  रोजा ग्रहण करावा लागतो. मेट्रो शहरात हे टाईमटेबल जरासं वेगळं असतं.. शहरी व्यस्तता लक्षात घेता वेळेत आठ-दहा मिनिटाचा फरक असतो. फजरच्या नमाजनंतर दिवस  सूर्यास्तापर्यंत कुरआनचं पठण केलं जातं. महिनाभरात जास्तीतजास्त वेळा कुरआनचं अध्ययन व्हावं असा अलिखित नियमच असतो. महिनाभरात साधारण तीन ते चार वेळा अख्खं  कुरआन वाचलं जातं. तसंच नमाजही किमान पाच वेळा तरी पठण केली जावी.. यालाच इबादत म्हणतात. आमच्या लहानपणी मित्रांत जास्तीतजास्त इबादत कोण करेल याची स्पर्धा   लावली जायची. आजही घरची ज्येष्ठ मंडळी मुलांमध्ये धार्मिकता रुजवण्यासाठी अशी स्पर्धा लावतात.
घरातली जी मंडळी रोजा नाही त्यांच्यासाठी सकाळचा चहा-नाष्टा वेळेवर देणं ही घरातल्या गृहिणीची जबाबदारी.. तसेच त्यांच्यासाठी दुपारचं जेवणही गृहिणींना वेळेवर तयार करावं  लागतं. नसता सासू-सासऱ्याची दिवसभर कटकट सुरू असते. संध्याकाळ सरता इफ्तारची तयारी गृहिणीलाच करावी लागते. इफ्तारच्या अखेर वेळेपर्यंत गृहिणी किचनमध्ये स्वयंपाक  करत असते. इफ्तारला कच्च्या (पेंड) खजूराला जास्त महत्त्व असते. दिवसभराचा रोजा गोड खाऊनच इफ्तार करायचा असतो. खजूर नसले की काहीतरी हलकं खाऊन इफ्तार केला  जातो. एखादं खजूर खाऊन दोन घोट पाणी पिणं. त्यानंतर काहीतरी न्याहरी घेणं हा इफ्तारीचा बेसिक नियम आहे. अन्यथा बकाबका खाल्यानं अपचणाचे त्रास सुरू होतात. तसेच  रिकाम्या पोटी जास्त पाणी पिल्यानं उलट्या व मळमळ होते. इफ्तारनंतर एखाद्या तासानं व्यवस्थित जेवायचं असतं. इफ्तारनंतर जेवणाची तयारी शेवटी घरातल्या स्त्रीचीच  जबाबदारी.. रात्री तरावीह म्हणजे विशेष नमाज होते. या नमाजमध्ये ३० दिवसात कुरआनचे दोन ते तीन सिपारे पठण केले जातात. त्यामुळे ही नमाज साधारण तासभर  चालते.  नमाजनंतर घरातली सर्वांची जेवणं आटोपल्यानंतर महिलांना खरकटं स्वच्छ करुन झोपण्यास रात्रीचे बारा वाजतात. मग परत सकाळी उठून सहरीची तयारी.. उफ्फ किती ही मरमर एका स्त्रीची..!
महिनाभर आधीच रमजानची तयारी सुरू असते. घरातल्या सर्व वस्तू घासून-पुसून स्वच्छ केल्या जातात. घरातलं धुणं काढलं जातं. घर-दुकानाला रंग-रंगोटी केली जाते. महिनाभर  घरखर्चासाठी हात थोडासा सैलच केला जातो. घरात या महिन्यात बाहेरुन येणाऱ्यास आदरातिथ्य करण्यास मोठं महत्त्व आहे. घरात येणारा प्रत्येक पाहुणा आणि आप्तस्वकीयांना  इफ्तार करवल्याशिवाय जाऊ न देणं हे रमजानचं वैशिष्ट्य आहे. या महिन्यात खातीरदारी वा मेहमान नवाजीचं वेगळं महत्त्व असतं. असं सांगितलं जातं की, रमजान महिन्यात  उपाशींना जेवू घालणं मोठ्या सत्कर्माचं काम आहे. रोजेदारांना इफ्तार करवणं म्हणजे मोठं पुण्य समजलं जातं. असं म्हंटलं जातं की, घरात येणारा प्रत्येकजण रिज्क घेऊनच येतो.  त्यामुळे महिनाभर इफ्तार पाट्र्या रंगत असतात. बड्या प्रशस्त हॉटेलपासून ते एखाद्या टुरीस्ट हबला जाऊन इफ्तार पाट्र्या दिल्या जातात. घरात इफ्तारच्या मोठ्या जेवणावळी आणि  पंगती बसवल्या जातात. मोठ्या आत्मियतेनं रोजेदारांना इफ्तार करवला जातो. इफ्तारनंतर जेवण आणि अनेकदा सहरीचीसुद्धा व्यवस्था केली जाते. सहरी आणि इफ्तार करवणं   बरकतीचं अर्थात पुण्याचं मानलं जातं. महिनाभर मोहल्ल्यातून मस्जिदीमध्ये रोजेदारांसाठी पकवानाच्या थाळ्या पाठवल्या जातात. यात अमुस्लिमांची संख्यादेखील मोठी असते. महिनाभर घराघरातलं वातावरण आधात्मिक होऊन जातं. घरातली मनोरंजनाची साधनं याकाळात बंद केली जातात. घरात प्रत्येकजण कुरआन आणि सिपारेंचं पठण करत असतो.  (कुरआन ३० दीर्घ खंडांमध्ये विभागले आहे. यातून ३० छोटी-छोटी पुस्तिका तयार केली आहेत. याला सिपारे म्हणतात. सिपारे वाचायला आणि हाताळायला कुरआनपेक्षा सोयीचे असते.)  घरातली ज्येष्ठ मंडळी हातात तसबीरी घेऊन अल्लाहचा जप करत असतात. मोहल्ल्यातल्या मस्जिदी नमाजच्या पाचही वेळा भरुन जातात. रमजान काळातले शुक्रवार विषेश महत्त्वाची  मानले जातात. यादिवशी छोट्या ईदसारखं वातावरण असतं. जुमाला सामूहिक नमाजनंतर शांती आणि भरभराटीसाठी विशेष दुआ केली जाते. रमजान हा केवळ रोजा म्हणजे उपाशी  राहण्याचा महिना नाही, तर हा आत्मशुद्धीचा महिना समजला जातो. महिनाभर अन्न-पाणी वर्ज्य करुन स्वत:चीच परीक्षा घेतली जाते. उपाशी राहणं हे केवळ रमजानचा हेतू नाही.
तर रोजा ग्रहण करुन अल्लाहची आराधना करावी. उपाशी राहून आपल्या इंद्रिय शक्ती आटोक्यात आणता याव्यात. आपल्या नफ्स अर्थात उमाळ्या मारणऱ्या इच्छांना तिलांजली देता  यावी, त्यावर विजय मिळवता यावा. यासाठी रमजानचं विशेष महत्त्व आहे.
महिनाभरात सदाचार ग्रहण करावेत. वाईट विचार आणि कर्मांना थारा न देता चांगले आचरण करावं, हा सुप्त हेतू रमजानचा आहे. रोजा स्थितीत केवळ उपाशी राहून झोपा काढणे किंवा आराम करण्यास मनाई करण्यात आलीय. रोजा स्थितीतही आपली दिनचर्या थांबू न देता कामं करत राहावीत. असा नियम घालण्यात आला आहे. आपण वर्षभर बकाबका खातच  असतो, किमान महिनाभर तरी शरीरातील अवयवांना आराम मिळावा हादेखील शास्त्रीय हेतू रमजानमागे असतो.
रमजानच्या शेवटच्या दहा दिवसाचं खूप महत्त्व आहे. या काळात इबादतचा कालावधी वाढवला जातो. तसेच रोजे मीस होऊ नये याची विषेश काळजी घेतली जाते. २० दिवसांत  आध्यात्मिक वातावरण तयार झाल्यानं, महिना संपतोय याची रुखरुख जाणवायला लागते. त्यामुळे महिन्याचे खास क्षण राखून ठेवण्यासाठी वेगवेगळ्या क्ऌप्त्या योजल्या जातात. या  दिवसात कुटुंबातले परगावी असलेले सदस्य मुळगावी परत येतात. नातवं आणि मुलींना खास बोलावणं पाठवून आणलं जातं. आणि महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्याचं खास सेलेब्रेशन  सुरू होतं. खरेदी आणि हॉटेलिंगची आठवडाभर धूम असते. कुटुंबातील अनेक जण जमा झाल्यानं सहरी आणि इफ्तारी कौटुंबिक मेळावाच असतो. अलिकडे हॉटलिंगचं फॅड वाढलं तसं  इफ्तारच्या पद्धतीदेखील बदलल्या आहेत. सुरवातीला फक्त हे फॅड महानगरापुरतं मर्यादित होतं. पण आता हे फॅड छोट्या शहरापर्यंतही येऊन पोहचलंय. छोट्या शहरात व्हेजनॉनव्हेज  खानावळी इफ्तारीचं 'खास इंतजाम' करतात. त्यात इस्लामी ढंगाच्या खानावळीत तर रुबाबच वेगळा असतो. इफ्तारीसाठी हॉटेलची खास सजावट केली जाते. मित्र-मंडळी तसेच घरातलं  अख्ख कुटुंब इफ्तार पार्टीसाठी हॉटेलला जातात. तसेच फँक्शन हॉलमध्ये खास इफ्तार पार्टीचं आयोजन केलं जातं. मित्र-परिवार आणि नात्यातल्या मंडळींना खास मेजवानी दिली जाते.  तसेच मदरसा आणि आश्रमशाळेतील मुलांना इफ्तारी आणि सहरीची सोय केली जाते. ईदनंतर दुसऱ्या दिवशी किंवा त्या आठवड्यातल्या एका ठराविक दिवशी अख्ख कुटुंब ‘बासी ईद’  साजरी केली जाते. त्यासाठी संपूर्ण कुटुंब टूरिस्ट हब किंवा शहरातील सार्वजनिक गार्डनला जातात. यातून कौटुंबिक आनंद मिळवणं हाच हेतू असतो. मुस्लिम राष्ट्रात तर रमजानसाठी  महिनाभराची सुट्टी जाहीर केली जाते. आपल्याकडे तर खास रमजानसाठी उर्दू शाळांची वेळ अध्र्यावर आणली जाते. रमजान महिना खाऊच्या वेगवेगळ्या पदार्थासाठीदेखील ओळखला  जातो. घरात तर महिनाभर खाद्यपदार्थाची रेलचेल असते. दिल्ली, हैदराबाद, औरंगाबाद, भोपाळ, लखनऊ, मुंबई, म्हैसूर ही शहरं रमजानच्या विशेष खाद्यपदार्थासाठी प्रसिद्ध आहेत.. चवीष्ठ नॉनव्हेजची असंख्य प्रकार रमजान महिन्यात विशेष आकर्षणं असतात, हैदराबादला हरीस आणि हलीम, औरंगाबादला फालुदा, मुंबईला मालपोवा, दिल्लीला पराठे रात्रभर  ग्राहकांच्या सेवेत रुजू असतात. हॉटेलमध्ये सहरीची खास सोय केलेली असते. दिल्लीला चांदणी चौक, मुंबईला महंमद अली रोड, औरंगाबादला बुढ्ढी लेन, हैदराबादला चारमिनार अशी  प्रसिद्ध ठिकाणं आहेत. जिथं खवैय्यांसाठी विशेष मेजवानी असते. दुसरीकडे मार्केटची रमजानला वेगळी तयारी सुरू असते. खरेदीदाराच्या पसंती व आवडीनिवडी लक्षात घेता मार्केट  सजवलं जातात. खाद्यवस्तु, कपडे आणि दागीण्यांची रेलचेल ग्राहकांना मार्केटकडे खुणावत असते. ईदला नवा कपडा घालणं सुन्नत समजलं जातं. सुन्नत म्हणजे शुभ, तसं नवीन  कपडे घालावी अशी सक्ती किंवा अट नाहीये. प्रत्येक जण आपल्या कुवतीनुसार कपड्यांची खरेदी करतो. त्यामुळे घरात ईदला लग्नघरासारखी कपड्यांची खरेदी होते. पुरुष मंडळी  पठाणी, शेरवानी, कुडता-पायजमाला पसंती देतात. तर महिलांकडून जरीदार आणि टिकल्यांच्या वस्त्रांची मुख्यत्वे निवड केली जाते. पंजाबी ड्रेस आणि साडी या महिलांसाठी सदाबहार  वस्त्रे मानली जातात. यासह रोज वापरण्यासाठी एखाद-दुसरा ड्रेस हमखास ईदला घेतला जातो. घरात-दुकानावर तसेच ऑफीसवर काम करणारे एकूण सर्व सव्र्हंटलादेखील रमजानमध्ये  कपडे घेतली जातात. जाळीदार टोप्या, उच्च दर्जाची अत्तरं रमजानचं खास आकर्षण असते. हजारो रुपये टोप्या आणि अत्तरांवर खर्च केली जातात.
रमजान महिन्यात मोठ्या प्रमाणात दान-धर्म केला जातो. वर्षभरातील जकात या महिन्यात काढली जाते. जकात काढणे म्हणजे, आपल्या कमाईतून गरीबांसाठी विषेश समभाग काढला  जातो. दर माणसी विशिष्ट ठराविक रक्कम जकात म्हणून काढली जाते. पैसा, कपडे, स्रfगणे, धान्य आणि गरजेच्या वस्तु या स्वरुपात ही जकात काढली जाते. जकात काढण्याचं एक  महत्त्वाचं कारण म्हणजे, समाजातील आर्थिक दुबळ्या गटांना इद साजरी करण्याचा आनंद मिळावा. त्यासाठी प्रत्येकांनी आपल्या कमाईचा विशिष्ट भाग आर्थिक दुबळ्या गटांसाठी  काढायचा असतो. ही जकात स्थावर मालमत्ता, रोकड आणि स्रfगण्यांच्या मार्केट व्यॅल्यूएशनवर ठरवली जाते. ईद-उल-फितरची नमाज होण्यापूर्वी जकात आर्थिक दुबळ्या गटांपर्यत पोहचवणं बंधनकारक असते.
शिरखुर्मा हे ईदचं वेगळंच आकर्षण असतं. शत्रूता विसरुन सर्वांना ईदच्या भेटीगाठी घेतल्या जातात. जुनी विखुरलेली नाती ईदला सावरली जातात. नवी नाती जुळवण्यासाठीदेखील ईदची  निवड केली जाते. घरातल्या बच्चेकंपनी आणि लहान बहिणींना ईदी म्हणजे भेटवस्तु दिल्या जातात. ईदला पाहुणे आणि मित्र-मंडळींना आग्रहानं बोलावलं जातं. त्यांचा विशेष पाहुणचार  केला जातो. घरात बोलावून शिरखुर्मा, गुलगुले आणि लज्जतदार फुड खाऊ घातले जातात. तसेच येणाऱ्या प्रत्येकाला वेगवेगळ्या व्हरायटीची अत्तरं लावली जातात. महिनाभर रोजा  असल्यानं अशक्तपणा येतो. हा अशक्तपणा घालवण्यासाठी शिरखुर्म्यात मुख्यत्वे ड्रायफ्रूटचा वापर केला जातो. दोन तीन वाट्या शिरखुर्माचं शरबत घेतल्यास तरतरी वाटायला लागते.  ईदच्या दिवशी मित्र आणि पाहुण्यांना विशेष जेवणावळीदेखील दिल्या जातात.

-कलीम अजीम, अंबाजोगाई

कोणत्याही समाजातील प्रत्येक व्यक्तीचे जगणे एकमेकांना सहकार्य लाभत नसेल तर जगणे शक्यच होणार नाही. त्यासाठी प्रत्येक माणसाने समाजहितासाठी आपले योगदान देणे  गरजेचे आहे. जसे एका माणसाविषयी हे विचार लागू आहेत, तसेच कोणत्याही समाजासाठी धार्मिक समुदायासाठी देखील हे सूत्र लागू पडते, ज्या देशात, समाजात, शहरात वा  गल्लीमोहल्ल्यात जे जे लोक एकमेकांच्या सहवासात राहातात त्यांनी एकमेकांच्या अडीअडचणी, समस्या सोडविणे, गरजा पूर्ण करणे अनिवार्य ठरते आणि असे करताना जात, धर्म, भाषा, भौगोलिक सीमा अशा कोणत्याही मानवी मर्यादांचे बंधन घालता येत नाही. रमजान मानवाच्या चारित्र्यात वाढ करणारे एक उत्तम प्रशिक्षण आहे. हा महिना मानवाच्या नैतिक  प्रशिक्षणाचा महिना आहे. आज सगळीकडे विविध रूपांमध्ये कुकर्मे मोठ्या प्रमाणात होताना दिसतात. संपत्ती आणि लैंगिकतेच्या आकांक्षेची पूर्तता करण्याच्या उद्देशाने माणूस प्रत्येक  प्रकारचे वैध-अवैध कृत्य करण्यास विवश आहे. त्याच्या ऐहिक आकांक्षांच्या उद्देशाचा थांगपत्ताच नाही. व्यक्तीची चारित्र्यिक निर्मिती झाल्यास या नैतिक समस्यांचे कायमस्वरूपी  निराकरण होऊ शकते आणि या चरित्र निर्मितीचा संदेश घेऊन येत असतो रमजानचा महिना. या महिन्यात ईश्वराचा प्रत्येक भक्त ईश्वरी प्रेरणेने, स्वेच्छेने कोणत्याही प्रकारच्या  जबरदस्ती व लालसेविना आपला जास्तीतजास्त वेळ कुरआन पठण,  गरिबांना दानधर्म, सत्कर्म, सद्चिंतन इत्यादींचे आचरण करण्यात मग्न असतो आणि हाच चांगल्या सामाजिक  परिवर्तनाचा पाया आहे. पवित्र कुरआन हा धर्मग्रंथ सर्व मानवजातीकरिता मार्गदर्शक म्हणून अवतरला गेला आहे. यात दानधर्म, एकमेकांचे प्रत्येक बाबीत सहकार्य देण्यासंबंधी जे आदेश  आलेले आहेत त्यात धार्मिक वा इतर कोणतेच निर्बंध घालण्यात आलेले नाहीत. जकात देणे हे योगदान प्रत्येक मुस्लिमावर, ज्याचे ठराविक वार्षिक उत्पन्न असेल, अनिवार्य केले गेले  आहे. जकातमधून प्राप्त होणारे धन कोणकोणत्या लोकांच्या हितासाठी खर्च करावे याची सविस्तर माहिती कुरआनमध्ये सांगितली गेली आहे. यात कुठेही असा उल्लेख नाही की जगातचे  धन फक्त मुस्लिम समाजातील लोकांसाठीच खर्च करावे. गरजवंत, प्रवासी, दरिद्री, गुलाम, कैदी कोणत्याही धर्माचे, संस्कृतीचे असोत, त्याच्या हितांसाठी मुस्लिमांनी खर्च करावे असे  कुरआनचे स्पष्ट आदेश आहेत. रमजानचे रोजे मुस्लिमांवर अनिवार्य ठरविताना त्यांच्यात हे ईशभय निर्माण करण्यासाठी, ज्यांचा संबंध समाजाच्या बांधिलकीशी आहे, अनिवार्य केले  गेले आहेत असे म्हटले आहे. जर रमजानचा उद्देश पूर्ण होत नसेल आणि त्याकडे हे लोक (मुस्लिम) दुर्लक्ष करीत असतील तर या महिन्याचा खराखुरा लाभ त्यांना मिळणार नाही.  स्वत:चे जीवन यशस्वी करायचे असेल तर समाजासाठी योगदान आणि लोककल्याणाची कामे करणे अनिवार्य आहे. हाच या रमजान महिन्याचा संदेश दरवर्षी मुस्लिमांना दिला जातो.  रमजानच्या संपूर्ण महिनाभर रोजे करणाऱ्या रोजेदारास अल्लाहकडून विशिष्ट प्रकारचा कृपावर्षावाचे बक्षीस मिळत असते. या आनंदास द्विगुणीत करण्यासाठी रमजानुल मुबारक  संपताच ईद साजरी करण्यात येते. तो आनंदाचा दिवस काही औरच असतो. ईदचा दिवस अत्यंत खुशीचा, प्रसन्नतेचा व उत्साहाचा आहे आणि ईदची नमाज ही खुशीची नमाज आहे.  इस्लाममध्ये आनंद आणि दु:खाची एक स्पष्ट धारण आहे. जसे- अल्लाह कोणत्या गोष्टींमुळे प्रसन्न होतो आणि कोणत्या गोष्टींमुळे अप्रसन्न याचे भान एक सच्चा मुसलमान आपल्या  प्रत्येक कामात ठेवत असतो. एखाद्याची गरज भागविण्यात अथवा गरजवंताची मदत करण्यात जो आनंद मिळतो तो माणसाला अंतर्गत सुख प्रदान करीत असतो. हा आनंद  ज्ञानेंद्रियांच्या अनुभूतीपेक्षा कितीतरी पटीने शक्तिशाली, स्थायी व फार काळ टिकणारा प्रदान करीत असतो. ईदचा आनंद इस्लामच्या याच सर्वव्यापी चिरप्रसन्नतेच्या निश्चितीचा  (अवधारणेचा) एक भाग आहे. जकात म्हणजे आपल्या संपत्तीतील अडीच टक्के हिस्सा दीन-दुबळ्यांना, वाटसरू, गरजवंत व नातेवाईकांना दान करणे होय. गोरगरिबांना आपल्या  बरोबरीने जी काही खरेदी करता येईल अशा भावनेने जो कोणी जकात अदा करतो त्या व्यक्तीची ईद खऱ्या अर्थाने परमोच्च आनंदाच्या दिशेने प्रवास करते आणि त्यास गंतव्य स्थान प्राप्त होते. ‘ईदुल-फित्र’मध्ये अल्लाहकडून आपल्या दासाला हेच सर्वकाही मिळत असते. त्यामुळेच ईदचा हर्षोल्हास इतर आनंदोत्सवांपेक्षा पूर्णत: वेगळा असतो. ईदच्या दिवशी आपणास  उत्तमता, स्वच्छता, सहिष्णूता आणि आपसातील सहकार्याचे उच्च दर्शन घडते आणि हाच ईदचा खरा अत्यानंद असतो. दुसऱ्यांकरितादेखील आनंदाचे साधन असतो तोच आनंद  अल्लाहला प्रिय असतो. ईद गरीब-श्रीमंत अशा सर्व थरांतील लोक एकत्रितपणे साजरी करतात. एकमेकांना आलिंगन देऊन ईदच्या शुभेच्छा देतात आणि वंचितांना मदतीचा हात पुढे करतात. अशा रीतीने समाजातील प्रत्येकाच्या आनंदास नव्हे तर अत्यानंदास पारावार राहत नाही! अल्लाह आम्हा सर्वांना सत्कर्मांचा मार्ग अवलंबिण्याची शक्ती देवो.
-शाहजहान मगदुम
मो.:८९७६५३३४०४,
Email: magdumshah@eshodhan.com

हज’चा अर्थ होतो पवित्र स्थानाला भेट देणे. या उपासनापध्दतीला हज असे म्हणतात, कारण त्यात पवित्र स्थान काबागृहाची यात्रा अभिप्रेत आहे.
महत्त्व: प्रत्येक श्रध्दावंताचे कर्तव्य आहे की त्याने आयुष्यात एकदा हजयात्रा करावी, जर तो प्रौढ असेल आणि त्याची तितकी आर्थिक क्षमता असेल. एखादी प्रौढ आणि आर्थिक सक्षम व्यक्ती काबागृहाची यात्रा (हज) करत नाही तर ती व्यक्ती आज्ञाधारक (मुस्लिम) राहण्याचा दावा करू शकत नाही. कुरआन स्पष्टोक्ती आहे,
‘‘लोकांवर अल्लाहचा हा हक्क आहे की या गृहापर्यंत पोहोचण्याची ऐपत आहे त्याने त्याची हजयात्रा करावी आणि जो कोणी या आदेशाचे पालन करण्यास नकार देईल त्याने समजून असावे की अल्लाह सकल जगवासियांपासून निरपेक्ष आहे.’’ (कुरआन ३: ९७)
वरील कुरआनोक्तीला स्पष्ट करताना खालील हदीस (प्रेषितवचन) आहेत,
‘‘जर एखाद्या व्यक्तीला सशक्त कारण नसेल अथवा जालीम राज्यसत्तेमुळे हजयात्रा करणे अशक्य आहे, हेसुध्दा कारण नसेल तर ती व्यक्ती यहुदी अथवा इसाईप्रमाणे मृत्यु पावली तरी काही एक फरक पडणार नाही.’’
‘‘आदरणीय उमर (रजि.) यांच्यानुसार, अशी व्यक्ती यहुदी अथवा इसाईप्रमाणे मरण पावली (हे शब्द तीनदा उच्चारले गेले) जिला आर्थिक सुबत्ता आहे आणि हजयात्रा करणे सुकर आहे तरी हजयात्रा न करता मृत्यु आला.’’
याविरुध्द ज्याने हजयात्रा गांभीर्यपूर्वक व्यवस्थितरित्या पार पाडली अशा व्यक्तीची वाखाणणी करताना स्पष्ट करण्यात आले आहे की या पवित्र कार्याव्यतिरिक्त अधिक चांगले कृत्य दुसरे असूच शकत नाही.
अशा प्रकारच्या मान्यताप्राप्त हजयात्रेसाठी स्वर्ग हेच एकमेव पारितोषिक आहे.
‘‘जो हजयात्रेला जाऊन तेथे कोणतेही पाप आपल्या हातून करीत नाही आणि विधीपूर्वक सर्व हजकार्य व्यवस्थित पार पाडतो तो नुकत्याच जन्मलेल्या बालकाप्रमाणे निरागस बनून परत येतो.’’ (बुखारी)
अल्लाह आणि त्याचे प्रेषित (मुहम्मद स.) यांनी हजयात्रेला इतके महत्त्व का दिले आहे? हजयात्रेव्यतिरिक्त एखाद्याचा मुस्लिम (आज्ञाधारक) राहण्याचा दावा खोटा कसा ठरतो? हजयात्रेने स्वर्गप्रवेश सुकर कसा बनतो? या प्रश्नांची उत्तरे प्राप्त करण्यासाठी आपणास हजयात्रा म्हणजे काय हे सर्वप्रथम पाहावे लागेल. इस्लाम धर्माच्या आत्म्याशी हजयात्रेचा कसा संबंध आहे, इस्लामी चारित्र्यसंवर्धनकार्यात हजयात्रेला काय महत्त्व आहे? अल्लाहची उपासना करण्यात व्यक्तीला हजयात्रेमुळे काय मदत मिळते? हे सर्व जाणून घेण्यासाठी आपणास खालील दोन प्रश्नांची उकल करून घ्यावी लागेल. प्रथम काबागृह म्हणजे काय, जिथे लोक हजयात्रेला जातात? ते कशासाठी बांधले गेले? त्याचा इस्लामशी संबंध काय? आणि दुसरे म्हणजे हजयात्रेत कोणते धर्मविधी पार पाडले जातात आणि त्यांचा हेतु काय? हे सर्व मुद्दे अभ्यासले गेले तर स्पष्ट होईल की हजयात्रेला इस्लाममध्ये अनन्यसाधारण महत्त्व का आहे.

स्मरण:
मानवीय जीवनाचे उपासनेत परिवर्तन करण्यासाठी सर्वप्रथम त्याच्या विचारबुद्धीत ही जाणीव प्रत्येक क्षणी व प्रत्येक वेळी ही बाब स्पष्ट, ताजी, सजीव आणि क्रियाशील असावी की, तो ईश्वराचा दास असून त्याला या जगात जे काही करावयाचे आहे, ते एक दास आणि सेवकाचेच कार्य करावयाचे आहे. या दासत्वाची त्यास वारंवार जाणीव करून देण्याचे कारण असे की, वस्तुतः तो ज्याचा दास आहे तो त्याच्या दृष्टिसमोर नसतो, तसेच त्याच्या पंचेंद्रियांपासून दूर असतो. परंतु याउलट एक सैतान स्वतः मानवामध्ये असतो आणि तो प्रत्येक वेळी मानवास शिकवण देत असतो की, तू ईश्वराचा दास नसून माझा दास आहे. अशा प्रकारे लक्षावधी आणि कोट्यवधी सैतान असा दावा करतात की, तू ईश्वराचा दास नसून माझा दास आहेस व हे सैतान चोहीकडे पसरलेले असतात. हे सैतान माणसाला जाणवतात व दिसतातही आणि हरतऱ्हेने आपल्या असुरी शक्तींचे दर्शन घडवितात. ‘मी केवळ ईश्वराचाच दास व भक्त असून इतर कोणाचाही दास नाही’ ही जाणीव या असुरी शक्तींमुळे मामसाच्या अंतःकरणातून व बुद्धीपटलावरून नष्ट होण्याच्या मार्गावर असते. ही जाणीव सदा ताजी आणि सक्रीय ठेवण्यासाठी केवळ एवढ्यावर भागणे शक्य नाही की, माणसाने फक्त आपल्या मुखाने ईश्वरास आपला उपास्य स्वीकार करावा अथवा केवळ वैचारिकदृष्ट्या आणि सैद्धांन्तिक स्वरुपात मान्य करावे, तर यासाठी या गोष्टीची नितांत आवश्यकता आहे की, आपल्या अंतःकरणातील दासत्वाच्या जाणिवेचे वारंवार नूतनीकरण व्हावे, त्याच्या बुद्धीपटलावर वारंवार या जाणिवेची नोंद व्हावी, हाच उद्देश नमाज पढण्यामुळे पूर्ण होतो. सकाळी उठताच सर्व कामे सुरू करण्यापूर्वी या जाणिवेची आठवण व नूतनीकरण होते. मग जेव्हा माणूस आपल्या दैनंदिन व्यवहारांत पूर्णतः मश्गूल असतो, त्या वेळीसुद्धा ही जाणीव थोड्या-थोड्या वेळाने दोनदा करून देण्यात येते. मग संध्याकाळी थोड्या वेळाने याची परत जाणीव करून देण्यात येते, की तुम्ही आपल्या अभिलाषा आणि सैतानाचे दास नसून केवळ ईश्वराचेच दास आहात. यानंतर मग रात्र सुरू होते. अशी रात्र की, ज्यामध्ये सैतान आणि सैतानी कर्म करणारी माणसे आपल्या पातक कर्मांना झाकून घेण्यासाठी दिवसभर वाट पाहात असतात. परंतु परत एकदा नमाज माणसांना खबरदार करते की, तुमचे काम सैतानाचे दासत्व (अर्थात पाप) नसून ईश्वराचेच दासत्व करणे आहे.
नमाज पढण्याचा हा पहिला लाभ असल्यानेच दिव्य कुरआनात ‘नमाज’ला ‘ईश्वरीय दासत्वाचे स्मरण करून देणारी उपासना’ असे म्हटले गेले आहे. जर नमाजमुळे ईश्वरीय दासत्वाचे स्मरणच झाले असते तरी इस्लामचे मुख्य स्तंभ असण्यासाठी पुरेसे ठरले असते. कारण याच्या फायद्याच्या महत्त्वावर जेवढा जास्त विचार करू तेवढा जास्त या गोष्टींवर विश्वास वाढत जाईल की, नमाज पढल्याशिवाय म्हणजेच दासत्वाची जाणीव करून दिल्याशिवाय माणूस हा वस्तुतः ईश्वराचा दास होऊन राहू शकत नाही.
कर्तव्याची जाण:
या जीवनात माणसाला प्रत्येक पावलावर ईश्वराच्या आदेशाचे पालन करणे आवश्यक असल्यामुळे ईश्वराने त्याच्यावर सोपविलेली सेवा निश्चित वेळेवर पूर्णपणे पार पाडणे आवश्यक आहे. म्हणून माणसामध्ये कर्तव्याची जाण निर्माण होणे व हे कर्तव्य काटेकोरपणे आणि आज्ञाधारकतेसह पूर्ण करण्याची सवय त्याच्या स्वभावात निर्माण होणे नितांत आवश्यक आहे. ज्या माणसाला हेच माहीत नसते की, कर्तव्य काय असते आणि कर्तव्यपूर्तीचा अर्थ काय असतो, तो कधीच कर्तव्य पूर्ण करू शकत नाही व त्याची त्यामध्ये पात्रता व लायकीसुद्धा असू शकत नाही. त्याचप्रमाणे ज्या माणसास कर्तव्याचा अर्थ तर समजतो परंतु त्याच्या कर्तव्यपूर्तीच्या प्रशिक्षणातच एवढी कमतरता असेल की, त्यास कर्तव्यपूर्तीची मुळीच पर्वा नसते, तेव्हा त्याच्या आचरणावर विश्वासही ठेवता येत नाही. तसेच तो एखाद्या क्रियात्मक सेवे (Active Service) च्या लायकीचाही नसतो. ज्या लोकांवर सेवेची जवाबदारी टाकण्यात येणार असते, त्यांच्यासाठी कर्तव्याची जाण आणि आदेशपालनाच्या प्रशिक्षणाचीसुद्धा व्यवस्था करणे आवश्यक असते. याचा केवळ एवढाच फायदा नसतो की, यामुळे कर्तव्यनिष्ठ माणसे तयार होतात, तर यापुढेही याचा हा फायदासुद्धा होतो की, रोजच्या रोज पात्र आणि अपात्र माणसे वेगवेगळी होतात. तसेच हेसुद्धा लक्षात येते की, जे लोक सेवा पार पाडण्यासाठी इच्छुक आहेत, त्यांच्यापैकी कोणते विश्वास ठेवण्यालायक आहेत व कोणते नाहीत, हा फरक स्पष्ट होतो. समस्त क्रियात्मक सेवेंसाठी या गोष्टीची नितांत आवश्यकता आहे की, त्यांची कार्यात्मक परीक्षा (Practical test)घेऊन त्यांना पारखण्यात यावे. यामुळे अपात्र लोकांना आणि विश्वासास पात्र न ठरणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना सेवेतून मुक्त करता येईल. याचे उदाहरण आपल्याला लष्करी सेवेत स्पष्टपणे आढळून येते. तेथे ड्युटी अर्थात कर्तव्यपूर्तीची जाण आणि कर्तव्य बजावण्याचा सराव पाहण्यात येतो. दिवसा व रात्री कधीही बिगुल वाजविण्यात येतो. लष्करी जवानांना एके ठिकाणी जमा होण्याचा आदेश देण्यात येतो. त्यांच्याकडून कवायती करून घेण्यात येतात. हे सगळे कशासाठी? तर याचा पहिला उद्देश हा असतो की, शिपायांमध्ये आदेशपालनाची सवय निर्माण व्हावी. त्यांच्यात कर्तव्याची जाण निर्माण व्हावी, त्यांच्यात एका व्यवस्थेसाठी काम करण्याचा गुणधर्म आणि प्रवृत्ती निर्माण व्हावी. तसेच याचा दुसरा उद्देश असा की, दररोज शिपायांचे परीक्षण करण्यात येते. यामुळे ही बाब स्पष्ट होते की, त्यांच्यापैकी कामासाठी तत्पर कोण आहे आणि आळशी व अपात्र कोण आहेत. अर्थात आळशी आणि अपात्र लोकांना या सेवेत सामावून घेण्यात येत नाही. कारण ऐनवेळेवर बिगुल वाजताच ते सेवेसाठी हजर राहतीलच याचा विश्वास नसतो.
वर्षानुवर्षे कधीतरी अचानक ओढावणाऱ्या संकटसमयी तयार करण्यात येणाऱ्या लष्करासंबंधी इतकी काळजी घेणे आवश्यक ठरते आणि दररोज त्यांचे प्रशिक्षण व कवायती करून घेण्यात येतात, परंतु इस्लाम ज्या लोकांना एका उच्चकर्तव्याची पूर्ती करण्यासाठी तयार करतो, ते कार्य वर्षानुवर्षे कधीतरी एकदाचे नसून प्रत्येक वेळी, प्रत्येक क्षणी व प्रत्येक पावलावर कर्तव्य पूर्ण करण्यासाठी ते दक्ष आणि तयार असावे लागतात. अर्थात ते जन्मापासून मरेपर्यंत चोवीस तास ड्युटीवरच (On duty)असतात. त्यांच्यासाठी प्रत्येक वेळी युद्धसदृश परिस्थिती असते. कर्तव्यपूर्तीसाठी प्रत्येक क्षणी असुरी शक्तींशी लढावे लागते, ईश्वरीय मर्यादांचे रक्षण करावे लागते. तसेच ईश्वरीय आदेश लागू करावे लागतात. इस्लाम धर्म हा केवळ श्रद्धात्मक उपासना व कर्मकांडापुरता मर्यादित नसून तो मानवाच्या संपूर्ण कार्यपद्धतींना व्यापलेला, तसेच कार्यपद्धतीसुद्धा अशी की, त्यातून कोणत्याच प्रकारची सुट्टी अथवा पळवाटेची मुळीच संधी नाही. रात्रंदिवस चोवीस तास केवळ कर्तव्यपूर्तीच होय. लष्कराच्याच उदाहरणास समोर ठेवून विचार करा की, अशा कडक स्वरुपाच्या कर्तव्यपूर्ती आणि अतिमहत्त्वाच्या सेवेची अंमलबजावणी करण्यासाठी किती कडक शिस्त आणि जबरदस्त प्रशिक्षण आवश्यक असते. केवळ मौखिक श्रद्धेचा अशा ठिकाणी उपयोगच काय? श्रद्धेची मौखिक घोषणा तर केवळ या सेवेत रुजू होण्यासाठी उमेदवारीची घोषणा असून, ही घोषणा झाल्यावर या शिस्तबद्ध व्यवस्थेशी अत्यंत निष्ठेने स्वतःस बांधायचे असते. या शिस्तबद्ध व्यवस्थेचे नाकात वेसन घालून घेतल्याशिवाय तो इस्लामच्या काहीच कामाचा नसतो. कर्तव्यपूर्तीची हाक देताच तो धावत येत नसेल, तसेच आदेशपालनासाठी नेहमी तत्पर नसेल, तर तो इस्लामच्या काहीच कामाचा नसतो. ईश्वराला आपल्या धर्मासाठी अशा आळशी लोकांची मुळीच गरज नाही. याच दोन्ही गरजांच्या पूर्ततेसाठी ज्यांच्यावर दिवस-रात्र पाच वेळा नमाज अनिवार्य करण्यात आली आहे. जणू ती दररोज पाच वेळा बिगुल वाजवून ईश्वरीय शिपायांना याकरिता हाक देते की, त्यांनी हे बिगुल वाजताच धावत येऊन हे सिद्ध करावे की, त्यांना कर्तव्याची प्रखर जाण आहे व ते ईश्वराचे प्रामाणिक आज्ञाधारक आहेत. ईश्वरीय सत्तेचा तन-मन-धनाने स्वीकार करतात आणि त्याचा प्रत्येक आदेश प्रत्येक क्षणी पाळण्यास तत्पर असतात. अशा तऱ्हेने एकीकडे शिपायांना प्रशिक्षित करण्यात येते. तर दुसरीकडे ईश्वरावर सच्ची श्रद्धा ठेवणाऱ्यांत आणि दांभिक वा पाखंडीजणांत फरक स्पष्ट होतो. जे लोक ही हाक ऐकून नित्यनेमाने आणि नियमबद्धरीतीने कवायत करतात, त्यांच्यात कर्तव्याची जाण, दक्षता, तत्परता आणि आज्ञाधारकतेचा गुणधर्म विकास पावतो. याउलट जे लोक ही हाक ऐकून आपल्या जागेवरून हलत नाहीत, त्यांना कर्तव्याची जाण नसते, अथवा ही जाण असूनही कर्तव्यपूर्तीसाठी तत्पर नसतात किवा ते ईश्वरीय सत्तेचा (Authority)स्वीकार करीत नाहीत किवा त्यांची मानसिक आणि बौद्धिक परिस्थिती इतकी खालावलेली आहे की, ज्या शक्तीस ते आपला उपास्य, स्वामी आणि पालनकर्ता स्वीकारतात, त्या शक्तीच्या अगदी पहिल्याच आणि सर्वांत जास्त महत्त्वाच्या आदेशाचे पालन करायलासुद्धा तयार नसतात. त्यांची ईश्वरावर श्रद्धा असली, तरी ते सच्चे श्रद्धावंत (True to their Conviction) नाहीत. जी बाब सत्य स्वीकारण्यात आली, तिच्यानुसार कार्य करण्याची तसदी घेण्याचा गुणधर्म आणि पात्रता त्यांच्यात नाही.
या पहिल्या परिस्थितीनुसार विचार केल्यास ते मुस्लिम नाहीत आणि जर दुसऱ्या परिस्थितीनुसार विचार केला, तर ते एवढे अपात्र आणि नालायक आहेत की, ते इस्लामी संघटनेत राहायच्या लायकीचे नाहीत.
म्हणूनच दिव्य कुरआनात नमाजसंबंधी बजावण्यात आले की,
‘‘जे लोक ईश्वराचे भय बाळगून त्याचे आदेशपालन आणि दासत्व करण्यासाठी तयार नाहीत, अशा लोकांनाच नमाज पढणे कष्टदायक वाटते.’’ (दिव्य कुरआन)
दुसऱ्या शब्दांत सांगावयाचे झाल्यास, नमाज पढणे ज्यांना कष्टदायक वाटते, ते स्वतःच ही बाब सिद्ध करतात की, ते ईश्वराचे दासत्व आणि आदेश पालन करण्यास तयार नाहीत. म्हणूनच दिव्य कुरआनात म्हटले आहे की,
‘‘जर त्यांनी (अधर्म आणि अनेकेश्वरवादापासून) तौबा केली (अर्थात सोडून दिले) आणि (नित्यनेमाने) नमाज अदा केली व जकात दिली, तरच ते तुमचे धार्मिक बांधव आहेत.’’ (दिव्य कुरआन)
अर्थात नमाजशिवाय माणूस इस्लाम धर्माच्या भाऊबंदकीत सामील होऊ शकत नाही. म्हणूनच दिव्य कुरआन म्हटले आहे की,
‘‘हा ग्रंथ (दिव्य कुरआन) केवळ अशा ईशपरायण लोकांसाठी दिव्य मार्गदर्शन आहे, जे डोळ्यांनी न दिसणाऱ्या वास्तविकतेवर श्रद्धा ठेवतात आणि नमाज नित्यनेमाने पढतात, तसेच जी उपजीविका मी (स्वयं ईश्वराने) त्यांना प्रदान केली आहे, त्यातून ईश्वराच्या मार्गात खर्च करतात.’’ (दिव्य कुरआन)
याच आधारावर दांभिकांचा हा गुमधर्म दिव्य कुरआनात वर्णन करण्यात आला आहे की,
‘‘अर्थात ते नमाजकरिता जेव्हा उठतात, तर अशा तऱ्हेने उठतात जणू त्यांना खूप कष्टाच्या कामास्तव उठविण्यात येत आहे, जणू त्यांच्या जीवावर बेतले आहे.’’ (दिव्य कुरआन)
‘‘ईश्वराचा दास आणि ईशद्रोह्यात केवळ ‘नमाज’चाच तेवढा फरक आहे.’’ (दिव्य कुरआन)
अर्थात नमाज पढणे म्हणजेच ईश्वराचे दासत्व आणि नमाज न पढणे हा उघड ईशद्रोह होय. म्हणूनच अत्यंत दयाळू प्रेषित मुहम्मद (स) यांनीसुद्धा म्हटले आहे,
‘‘जे लोक ‘अजान’ची हाक ऐकूनही घरातून बाहेर पडत नाहीत, मला वाटते की त्यांची घरे जाळून टाकावीत.
नमाजच्याच आधारावर आपण सर्व मानव आपसांत बांधव आहोत. ज्याने नमाज पढली नाही, तो ईशद्रोही असून त्याचा आमचा काहीच संबंध नाही.
आचरणनिर्मिती:
‘नमाज’चे महत्त्वाचे कार्य असे की, ती मानवास इस्लामी जीवनप्रणालीच्या साच्यात ढाळते, म्हणजेच मानवाचे संपूर्ण जीवन ईश्वराच्या दासत्वात परिवर्तीत करते.
या जगात आपण पाहतो की, एखाद्या चळवळ अगर संघटनेस जशा स्वरुपाचे कार्य करावयाचे असते किवा जो उद्देश तिच्या समोर असतो, त्यानुसारच आचरणनिर्मिती करण्याची व्यवस्था व नियोजन करण्यात येते आणि याचे रीतसर व सुनियोजित प्रशिक्षण देण्याची व्यवस्था करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, नागरी सेवेचा (Civil Service) उद्देश हा प्रामाणिकपणे देशाची व्यवस्था सांभाळणे असतो. याकरिता नागरी सेवा प्रशिक्षणात प्रशिक्षाणार्थीच्या प्रामाणिकतेवर पूर्णपणे जोर देण्यात येतो. तसेच त्याच्या राज्याच्या व्यवस्थापनाचे (Administration) विशेष प्रशिक्षण देण्यात येते. शिवाय येथे ईशपरायणता आणि मनपावित्र्याचा तर प्रश्नही नसतो. व्यक्तिगत जीवन हे कितीही वाईट असले तरी, तो नागरी सेवेत भरती होऊ शकतो व भरती न होण्याचे काही कारणसुद्धा नाही. कारण शासनाने सत्य आणि रास्तबाजीच्या नियमांशी बांधील असणे आणि नीतिमत्तेच्या आधारावर राज्यकारभार चालविणे हा तेथे उद्देशच नसतो मुळी. अशाच प्रकारे लष्कर उभारणीचा हेतु हा युद्धकौशल्य निर्माण करणे असल्यामुळे शिपायांना केवळ लढण्याचे प्रशिक्षण देण्यात येते. त्यांच्याकडून शिस्तबद्ध काम करण्याच्या कवायती करून घेण्यात येतात. शत्रूलष्कराला ठार करण्यासाठी शस्त्र वापरण्याचे प्रशिक्षण देण्यात येते. शासनास वाटेल त्या ठिकाणी व वाटेल त्या वेळी लष्करास पाठविणे शक्य होण्यासाठी त्यांच्यात आज्ञाधारकतेचा गुणधर्म निर्माण करण्यात येतो. याव्यतिरिक्त कोणतीही उच्च नीतिमत्ता निर्माण करण्याचा उद्देश नसतो. म्हणून लष्करी जवानांमध्ये नैतिक परायणता निर्माण करण्याचा विचारसुद्धा कोणाच्या मनात येत नाही. शासनाला त्यांच्यातील केवळ शिस्तबद्धताच अपेक्षित आहे. मग त्यांचे वैयक्तिक जीवन किती जरी वाईट असले किवा तो कितीही दारूडा, व्यभिचारी, अत्याचारी व अन्यायी का असेना !
याच्या अगदी उलट इस्लाम एक असा समुदाय आणि संघटन उभारू इच्छितो की, त्या समुदाय वा संघटनेचा प्रथम उद्देश हा नेककर्म व चांगुलपणा कायम करणे आणि पातककर्म व अन्यायाचा नायनाट करणे आहे. राज्यकारभार, न्यायव्यवस्था, व्यापार, उद्योग, युद्ध आणि तह, आंतरराष्ट्रीय संबंध, तसेच जीवनातील सर्व क्षेत्रांत नैतिकतेच्या कायमस्वरुपी नियमांचे काटेकोर पालन करणे, हा या समुदायाचा प्रथम उद्देश आहे. ज्याला धरतीवर ईश्वरीय विधान स्थापन करायचे आहे, तो हा हेतु साध्य करण्यासाठी आपल्या सेवकांना व अधिकाऱ्यांना विशिष्ट प्रकारची सेवा देण्याची जवाबदारी सांभाळता येण्यासाठी उच्च नीतिमत्तेचे धडे अथवा प्रशिक्षण देण्यात येते. ही आचरणपद्धतीच मुळात श्रद्धेशी संबंधित आहे. ईश्वराचे भय, त्याच्याशी प्रेम व त्याची प्रसन्नताच आपल्या जीवनाचा उद्देश समजणे, ईश्वरालाच आपला वास्तविक स्वामी व आदेशदाता स्वीकारणे, त्याच्यासमोर जाब देण्याची जाणीव ठेवणे व याची पण जाणीव ठेवणे की, एक दिवस ईश्वर प्रत्येक कर्माचा हिशेब घेईल. याच वास्तविकतांच्या आधारावर इस्लामी आचरणपद्धतींची इमारत उभी आहे. ईश्वर हा आपणास प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक परिस्थितीत पाहतो आहे, त्यास आपल्या प्रत्येक कर्माची पूर्णपणे ओळख आहे. अंधारात व एकांतातही झालेल्या कर्मांची त्यास खबर आहे, माणसाच्या मनात येणारा विचारही त्यास माहीत असतो, त्याच्या विचारबुद्धीत येणाऱ्या सर्वच विचारांची त्यास खबर आहे, माणूस स्वतःस संपूर्ण जगवासियांपासून लपवू शकतो, परंतु ईश्वरापासून मुळीच लपवू शकत नाही. संपूर्ण जगाच्या शिक्षेपासून स्वतःस वाचवताही येईल, परंतु ईश्वराच्या शिक्षेपासून स्वतःची सुटका करून घेणे अशक्य आहे. या जगात पुण्यकर्माचा मोबदला कदाचित मिळणारही नाही, एवढेच नव्हे, तर पुण्याच्या बदल्यात अत्याचारांची कडू फळेसुद्धा चाखावी लागतात, परंतु ईश्वराजवळ पुण्याचा मोबदला पुण्य आणि पापाचा मोबदला ईश्वरीय कोप निश्चित आहे. या जगातील कृपाफळे मर्यादित आहेत, परंतु ईश्वरीय कृपाफळे अमर्याद आहेत. या जगातील लाभ व तोटा क्षणभंगुर आहे, परंतु ईश्वराजवळील नफा व तोटा कायमस्वरूपी आहे. याच वास्तविकतेवरील विश्वास माणसाला ईश्वरीय आदेशांचे आणि त्याच्या नियमांचे पालन करण्यास प्रेरित करतो. हाच विश्वास माणसाला वैध आणि अवैध वा निषिद्धच्या मर्यादांतील फरक समजून घेण्यास प्रेरित करतो. याच विश्वासामुळे माणूस आपल्या स्वैर इच्छा व हव्यासाच्या गुलामी व जोखडातून, निषिद्ध व अनैतिक वासनापूर्तीतून व अनैतिक स्वार्थाच्या अघोरी कचाट्यातून स्वतःस मुक्त करतो. याच विश्वासामध्ये एवढी शक्ती आहे की, तिच्यामुळे माणसास सत्य, न्याय, विवेक आणि नैतिकतेच्या सरळ मार्गावर वाटचाल करता येते आणि मानवजगताच्या सुधारणेचीही कठीण जवाबदारी सांभाळता येते. या विश्वासाचे वारंवार नूतनीकरण नमाजमुळे होत असून त्याची मुळे मानव बुद्धीमध्ये खोलवर रुजतात. आपण जर विचार केला तर हे लक्षात येईल की, नमाज पढण्याचा निश्चय करताच इस्लामी आचरणाच्या निर्मितीची प्रक्रिया सुरु होते आणि मग आपोआपच माणसाचे आचरण इस्लामी आचरणाच्या पद्धतीशी एकरूप होते.
नमाज पढण्याचा निश्चय करताच सर्वप्रथम आपण हे पाहतो की, आपण पवित्र आहोत की अपवित्र, आपले कपडे पवित्र आहेत की अपवित्र, आपण वुजू (नमाजकरिता चेहरा, हात-पाय धुण्याची अनिवार्य क्रिया) केला की नाही. जरा विचार करा की, आपण पावित्र्याबाबत हे सर्व कशासाठी पाहतो? आपल्या पावित्र्य आणि अपावित्र्याची खबर आपल्याशिवाय कोणाला असते? कारण कोणालाच याची माहिती नसते. परंतु आपण पवित्र आहोत की नाही, आपले वस्त्र पवित्र आहेत की नाहीत, याची माहिती केवळ ईश्वरालाच असते. ही बाब आपल्याला चांगल्याप्रकारे माहीत असते की, लोकांना माहीत असो वा नसो, ईश्वराला आपली परिस्थिती माहीत असते. आपली कोणतीच बाब व रहस्य ईश्वरापासून मुळीच लपलेले नसते. शिवाय आपल्याला हेसुद्धा माहीत आहे की, आपल्याला या कर्माचा जाब ईश्वरासमोर द्यावाच लागणार आहे. याच जाणिवेमुळे नमाजसाठी आवश्यक असलेल्या शुचिर्भूततेचे नियम काटेकोरपणे आपण पाळतो. नसता या जगात असा कोणीच नाही व कोणतीच शक्ती नाही, जी आपल्याकडून हे कर्म करून घेऊ शकेल.
यानंतर आपण नमाज पढण्याची सुरुवात करतो. या ठिकाणी आपण नमाजच्या ‘कयाम’, ‘रुकुअ’, ‘सजदा’ व ‘कायदा’ (नमाजमधील उभे राहण्याची व नतमस्तक वगैरे होण्याची प्रक्रिया) च्या अवस्थेत ज्या पद्धतीने कुरआनच्या आयती पठण करण्याचा आदेश देण्यात आला आहे, त्याच पद्धतीने व त्याच नियमानुसार पठण करणे आवश्यक असते. मग विचार करण्यासारखी ही बाब आहे की, अशा नियमांचे बंधन पाळण्याचे कारण काय? या संपूर्ण आयती तर हळू आवाजात पठण करण्यात येतात. आपण या आयती जर पठण केल्याच नाहीत अथवा नियमानुसार असलेला क्रम बदलून पठण केल्या तर ते इतरांना समजणारही नाही. मग शेवटी कोणाच्या भयास्तव या पठणनियमांचे काटेकोरपणे पालन करण्यात येते? शेवटी कोणाला या नियमपालनाची जाण देण्याची जाणीव आपल्यात असते व कोणावर असलेली श्रद्धा आपल्याला अचूक नियमानुसार नमाज पढण्यासाठी भाग पाडते?
शिवाय आपण विविध अवस्थेत असतो तेव्हा नमाज पढण्याची वेळ येते. कारण नमाज पढण्याचे वेळापत्रकसुद्धा इस्लामने ठरवून दिलेले आहे. निश्चित वेळेनुसार जेव्हा नमाज पढण्याची वेळ येते, तेव्हा आपण कामधंद्यात, व्यवसायात मग्न असतो, कधी शेतीवाडीत तर कधी एकांतात व कधी मनोरंजनात्मक कार्यात मग्न असतो. कधी कधी तर अशा कार्यात मग्न असतो की, डोके बाहेर काढण्याचीही सवड नसते. कधी कधी रखरखत्या उन्हात घरातून बाहेर पडू वाटत नाही. कधी कधी थंडीमुळे वा पाऊसपाण्यामुळे घर सोडूसे वाटत नाही. अशा सर्वच कठीण परिस्थितीतसुद्धा नमाज पढण्यासाठी मस्जिदीकडे आपली पावले वळविण्यामागे कोणती प्रेरणा असते? अर्थात ईश्वरावर श्रद्धा, ईश्वराच्या जबरदस्त श्रवणशक्ती व दृश्यशक्तीवरील विश्वास, ईश्वराच्या नाराजीची काळजी, त्याच्या प्रसन्नतेचे आकर्षण व त्यास जाब देण्याची प्रखर जाणीव हीच ती प्रेरणा होय. माणसाच्या दृश्यविवेकात या वास्तव कल्पना नेहमी ताज्या नसल्या तरी मुळात आचरणनिर्मिती ही अदृश्य विवेकपटलांमध्ये होत असते. विवेकशक्तीच्या तळापर्यंत अगदी खोलवर जी कल्पना रुजते, मुळात तीच कल्पना स्थायी आणि कायमस्वरुपी असून यामुळेच कायमस्वरुपी गुणधर्म आणि स्वभावाची निर्मिती होते.
आता आपण नमाजमध्ये पठण करण्यात येणाऱ्या बाबींवर विचार करु या. या पठण करण्यात येणाऱ्या समस्त बाबी इस्लामच्या मौलिक कल्पना व प्रेरणांनी ओतप्रोत भरलेल्या आहेत. या बाबींच्या वारंवार पठणांमुळे इस्लामी आचरणनिर्मितीसाठी आवश्यक असलेल्या आधारभूत श्रद्धांचे वारंवार नूतनीकरण होत असते.
नमाज पढण्यासाठी लोकांना आवाहन करण्याकरिता सर्वप्रथम अजान देण्यात येते. दिवसातून पाच वेळा देण्यात येणाऱ्या अजानमध्ये निम्नलिखित शब्दांचा वापर करून नमाजचे आवाहन करण्यात येते,
अल्लाहु अकबर ईश्वर सर्वांत महान आहे,
अल्लाहु अकबर ईश्वर सर्वांत महान आहे,
अश्हदु अल लाइलाहा इल लल्लाह मी साक्ष देतो की, ईश्वराशिवाय कोणीही उपास्य नाही,
अश्हदु अल लाइलाहा मी साक्ष देतो की, ईश्वराशिवाय कोणीही उपास्य नाही,
अश्हदु अन्ना मुहम्मदुर्रसू लुल्लाह मी साक्ष देतो की, मुहम्मद (स) ईश्वराचे प्रेषित आहेत,
अश्हदु अन्ना मुहम्मदुर्रसू लुल्लाह मी साक्ष देतो की, मुहम्मद (स) ईश्वराचे प्रेषित आहेत,
हैया अलस्सला या नमाजकडे,
हैया अलस्सला या नमाजकडे,
हैया अलल फलाह या यशाकडे,
हैया अलल फलाह या यशाकडे,
अल्लाहु अकबर ईश्वर सर्वांत जास्त महान आहे,
अल्लाहु अकबर ईश्वर सर्वांत जास्त महान आहे,
ला इलाहा इल लल्लाह ईश्वराशिवाय कोणीच उपास्य नाही.
केवढे जबरदस्त आवाहन आहे हे! दररोज पाच वेळा ही आवाहनात्मक दवंडी किती स्पष्ट स्वरुपात माणसाच्या अंतःकरण्यास साद घालते की, या भूतलावर जे कोणी तथाकथित उपास्य आणि स्वामी असण्याच्या तंद्रीत फिरत आहेत, ते सर्वच अत्यंत दुर्बल असून त्यांचे सामर्थ्य व शक्ती अतिशय क्षुल्लक आहे. या विश्वाचा खरा स्वामी आणि उपास्य हा केवळ एकमेव ईश्वरच आहे. तोच सर्वांत महान आणि सामर्थ्यशील व शक्तीशाली असून उपासना, आराधना, भक्ती व दासत्व केवळ त्याचेच करावे. केवळ त्याचीच उपासना करण्यात तुमच्या ऐहिक आणि पारलौकिक यशाचे रहस्य दडलेले आहे. हे आवाहन ऐकून कोणत्या माणसाचे अंतःकरण हेलावणार नाही! ज्याच्या मनात आपल्या एकमेव निर्माता, पालनकर्ता व उपास्याविषयी सच्ची श्रद्धा आहे, तो हे जबरदस्त आवाहन आणि साक्ष ऐकून आपली जागा न सोडता नमाजकडे का वळणार नाही? अथवा आपल्या वास्तविक स्वामी असलेल्या ईश्वरासमोर नतमस्तक होण्याकडे धाव का घेणार नाही?
यानंतर आपण नमाज पढण्याकरिता उभे राहतो, आपला चेहरा किबल्याकडे (पश्चिम दिशेला-काबागृहाकडे) असतो. स्वच्छ आणि पवित्र होऊन आपण या सृष्टीच्या वास्तविक स्वामी आणि बादशाहच्या समोर हजर होतो, तेव्हा सर्वप्रथम आपण ही आयत पठण करतो,
‘‘इन्नी वज्जह तु वजहिया लिल लजी फतरस्समावाती वल अर्ज हनीफंव वमा अना मिनल मुश्रिकीन.’’
(अर्थात) ‘‘मी एकाग्र होऊन आपला चेहरा त्या (ईश्वरीय) अस्तित्वाकडे केलेला आहे, ज्याने आकाश व पृथ्वीची निर्मिती केली आहे आणि मी त्या लोकांपैकी (मुळीच) नाही, जे अनेक उपास्यांचा स्वीकार करतात.’’
ही स्पष्ट भुमिका घेऊन आपण कानापर्यंत दोन्ही हात उचलतो, जणु नमाजसाठी आपण या व्यावहारिक जीवनातून वेळ काढतो आणि मग ‘अल्लाहु अकबर’ (ईश्वर सर्वांत महान आहे) असे म्हणून दोन्ही हात बांधून अतिशय नम्रपणे आपल्या वास्तविक स्वामीसमोर उभे राहतो. यानंतर आपण ईश्वरासमोर त्याच्या महिमत्वाचे गुणगान करतो ते या शब्दांत,
‘‘सुब हानः कल्ला हुम्मा व बि हम्दिकः व तबार कस्मुक व तआला जद्दुकः व ला इलाहः गैरुक’’
(अर्थात) ‘‘हे ईश्वरा! तू पवित्र आहेस. प्रशंसा व गुणगान तुझ्यासाठीच आहे. तुझ्या नावात बरकत आहे. तुझे महिमत्व सर्वांत श्रेष्ठ असून तुझ्याशिवाय कोणीच उपास्य नाही.’’
‘‘अऊजु बिल्लाहि मिनश्शैता निर्रजीम’’
(अर्थात) ‘‘धिक्कारित सैतानाच्या उपद्रवापासून मी ईश्वराचे संरक्षण इच्छितो.’’
‘‘बिस्मिल्ला हिर्रह्मा निर्रहीम’’
(अर्थात) ‘‘ईश्वराच्या नावाने आरंभ करतो, तो परम दयाळू व कृपाळू आहे.’’
यानंतर दिव्य कुरआनाची पहिली सूरह पठण करण्यात येते,
‘‘अल हम्दु लिल्लाहि रब्बिल आलमीन अर्रहमानिर्रहीम मालिकि यौमिद्दीन इय्याकः नअबुदू व इय्याकः नस्तईन इह दिनस सिरातल मुस्तकीम सिरातल लजीनः अन अमतः अलैहिम गैरिल मग जूबी अलैहिम व लद्दालीन (आमीन)’’
(अर्थात) ‘‘स्तवन फक्त अल्लाहसाठीच आहे, जो सर्व सृष्टीचा ‘पालनकर्ता’ आहे. एकमात्र कृपावंत आणि दयावंत, निर्णयाच्या दिवसाचा स्वामी आहे. आम्ही तुझीच उपासना करतो आणि तुजपाशीच मदत मागतो. आम्हाला सरळ मार्ग दाखव. त्या लोकांचा मार्ग ज्यांना तू अनुग्रहित केलेस. कोपग्रस्त झाले नाहीत व जे मार्गभ्रष्ट नाहीत.’’ (दिव्य कुरआन)
यानंतर दिव्य कुरआनच्या काही आयतींचे पठण करण्यात येते. या आयतींपैकी प्रत्येक आयतीमध्ये इस्लामचे मौलिक नियम, त्याच्या नैतिक शिकवणी, कार्यात्मक मार्गदर्शन वगैरे स्पष्ट करण्यात आलेले असून रास्तबाजीच्या मार्गदर्शनात्मक खुणा आहेत व या खुणा वा मार्गदर्शन दाखविण्याची ईश्वरदरबारी प्रार्थना या अगोदरच्या सूरह पठणात करण्यात आली आहे. उदाहरणार्थः
‘‘वल अस्रि इन्नल इन्सा नलफ खुस्र इल लललजीना आमनू व आमिलुस्सालिहाति व तवा सौबिल हक्कि व तवा सौ बिस् सब्र’’
(अर्थात) ‘‘काळाची शपथ! मानव वस्तुतः तोट्यात आहे, त्या लोकांखेरीज ज्यांनी श्रद्धा ठेवली आणि सत्कर्मे करीत राहिले आणि एकमेकांना सत्याचा उपदेश आणि संयमाचा आदेश देत राहिले.’’ (दिव्य कुरआन)
या छोट्याशा सूरहच्या माध्यमाने मानवास हे दाखविण्यात आले आहे की, जोपर्यंत माणूस ईश्वराची उपासना, चांगले आचरण व कर्म करीत नाही आणि हे चांगले आचरण व पुण्यकर्म वैयक्तिकरीत्या न करता सामूहिकरीत्या करणे आवश्यक आहे, यासाठी त्याच्या समाज व सोसायटीमध्ये सत्य जोपासनेचा आत्मा असावयास पाहिजे आणि इतिहास या वास्तविकतेची साक्ष देत असावा, तोपर्यंत माणूस यशाची फळे चाखू शकत नाही.
या व्यतिरिक्त दुसरी सूरह पठण केली असल्यास की,
‘‘अ रआयतल्लजी युकज्जबु बिद्दीन फ जालि कल्लजी यदू उलयतीम वला यहुद्दुआला तआमिल मिस्कीन फ वैलुल मुसल्ली नल्लजीनः हुम अन सलातिहिम साहून अल लजीनः हुन युरा ऊन व यम नऊनल माऊन.’’
(अर्थात) ‘‘तू पाहिले नाहीस त्या व्यक्तीस जी अंतिम न्यायाच्या दिवसाचा इन्कार करते, अशीच व्यक्ती अनाथांना धक्के देऊन हाकलून देते आणि गरिबांना जेवण देण्यासाठी इतरांना प्रेरित करीत नाही.’’
या छोट्या-छोट्या आणि प्रभावी वाक्यांतून ही शिकवण देण्यात आली आहे की, पारलौकिक विश्वास हा मानवाच्या नैतिकतेवर कसा प्रभाव टाकतो आणि हा विश्वास नसल्याने माणसाच्या सामूहिक वर्तन, तसेच वैयक्तिक व्यवहारातून प्रामाणिकता कशा प्रकारे निघून जाते.
ही तर एक-दोन उदाहरणे झालीत. यावरून स्पष्ट होते की, प्रत्येक नमाजमध्ये दिव्य कुरआनचा काही अंश पठण करणे अनिवार्य करण्याचे कारण काय? याचे कारण हेच आहे की, प्रत्येक नमाजमध्ये थोडा-थोडा भाग पठण करणे अनिवार्य का ठरविण्यात आले आहे? याचा हाच उद्देश आहे की, दररोज कितीतरी वेळा अल्लाहचे आदेश, मार्गदर्शन आणि शिकवण माणसाला वारंवार निदर्शनास आणून द्यावे. हे जीवन कर्मगृह असून याच उद्देशपूर्तीसाठी माणसास या जगात पाठविण्यात आले आहे. तसेच हे जीवन सार्थक होण्यासाठी वा सरळमार्गी राहण्यासाठीच थोड्या-थोड्या वेळाने व्यवहारकार्यातून एकीकडे (अर्थात नमाजकरिता) बोलावण्यात येत असते, जेणेकरून या जगात त्याला ज्या मार्गदर्शनानुसार कर्म करावयाचे आहे, त्या मार्गदर्शनाच्या नियमांचा विसर पडू नये.
या आयतीतून मार्गदर्शनाचे स्मरण झाल्यानंतर आपण ‘अल्लाहु अकबर’ (अल्लाह महान आहे) असे म्हणत ‘रुकुअ’मध्ये जातो. म्हणजे गुडघ्यावर हात ठेवून समोरच्या दिशेस झुकतो आणि वारंवार असे जप करतो की,
‘‘सुब हानः रब्बीयल अजीम’’
अर्थात - ‘‘पवित्र आहे माझा पालनकर्ता जो अतिमहान आहे.’’
ही कृती म्हणजे अल्लाहसमोर आत्मसमर्पण करण्याच्या अवस्थेत वृद्धी होय, जी आपण नमाज सुरू करतेवेळेस दोन्ही हात कानापर्यंत उचलून केली होती. मग परत सरळ उभे राहून म्हटले जाते की,
‘‘समि अल्ला हुलिमन हमिदः’’
अर्थात ‘‘अल्लाहने (नमाज पढणाऱ्याच्या मुखावर आलेली अल्लाहची) प्रशंसा ऐकली. मग ‘अल्ला हु अकबर’ म्हणत सजदा करतो अर्थात जमिनीवर माथा टेकवितो.
(हीच कृती माणसाच्या आत्मसमर्पणाचे पूर्णत्व होय. याचा अर्थ असा की, अल्लाहच्या दासाने आपले शीर, ज्यामध्ये अहंकार आणि गर्व तसेच फाजील आत्मप्रतिष्ठा व स्वाभिमान असतो. अल्लाहसमोर जमिनीवर टेकवून हे मान्य करतो की, तुझा हा दास स्वतःस पूर्णतः तुझ्या स्वाधीन करतो.) आणि हे शब्द उच्चारतो,
‘‘सुबहानः रब्बियल आ अला’’
अर्थात ‘‘पवित्र आहे माझा स्वामी, जो सर्वांपेक्षा महान आहे.’’
मग दोन वेळा सजदा केल्यावर अदबशीरपणे बसतो आणि हे पठण करतो की,
‘‘अत्त हिय्यातु लिल्ला हिस्सलवातु व तय्यिनातुस्सलामु अलैकः अय्युहन ननिय्यु व रहमतुल्लाहि बरकातुहु अस्सलामु अलैना व अला इबा दिल्ला हिस्स्वालिहीन अश् हदु अल ला इलाहः इल लललाहु व अश हदु अन्ना मुहम्मदन अब्दुहु व रसूलहु.’’
अर्थात ‘‘आमच्या सलामी, आमच्या नमाजी आणि आमचे पुण्यकर्म अल्लाहसाठी आहेत. प्रेषितावर सलाम असो, अल्लाहचा कृपावर्षाव असो. तसेच सलामती असो आम्हावर आणि अल्लाहच्या ठोक (सद्वर्तनी) दासांवर. मी साक्ष देतो की, अल्लाहशिवाय कोणीच उपास्य नाही आणि मी साक्ष देतो की, मुहम्मद (स) अल्लाहचे दास आणि प्रेषित आहेत.
अशा शब्दांत साक्ष देण्यात येते. या वेळी अंगठ्याजवळचे बोट उचलण्यात येते, कारण की, ही कृपा नमाजमध्ये मुस्लिमाच्या श्रद्धेची घोषणा आहे. या मौखिक घोषणेच्या वेळी विशेषकरून या बाबींकडे लक्ष वेधण्यात येते.
यानंतर हे पठण केले जाते,
‘‘अल्ला हुम्मः स्वल्लि अला मुहम्मदिव व अला आलि मुहम्मदिन कमा स्वलै तआला इब्राहीमः व अला आलि इब्राहिमः इन्नकः हमीदुम मजीद.
अल्ला हुम : बारिक अला मुहम्मदिव व अला आलि मुहम्मदिन कमा बारक तआला इब्राहीमः व अला आलि इब्राहीम इन्नकः हमीदुल मजीद.’’
अर्थात - ‘‘हे अल्लाह ! मुहम्मद (स) प्रेषितांवर आणि त्यांच्या वंशावर कृपांचा असा वर्षाव होऊ दे जसा प्रेषित इब्राहीम (अ) आणि त्यांच्या वंशजांवर केला होता. तू प्रशंसनीय आणि अतिमहान आहेस. हे अल्लाह! बरकतींचा वर्षाव कर, प्रेषित मुहम्मद (स) वर आणि त्यांच्या वंशजांवर, जसा प्रेषित इब्राहीम (अ) आणि त्यांच्या वंशजांवर केला होता. तू प्रशंसनीय आणि अतिमहान आहेस.’’
‘‘अल्लाहुम्मा इन्नी आऊजु बिकः मिन अजाबि जहन्नमः व अऊजुबिकः मिन अजाबिल कब्रि व अऊजुबिकः मिन फित नतिल मसी हिद् दज्जालि व अऊजुबिका मिन फित नतिल महयः वल ममाति व अऊजुबिकः मिनल मअ्सिमि वल मुग्रम.’’
अर्थात ‘‘हे अल्लाह! माझे रक्षण कर नरकाग्नीपासून, माझे रक्षण कर दज्जालच्या अरिष्टापासून मृत्यूच्या अरिष्टांपासून पातक कर्मांपासून माझे रक्षण कर. तसेच इतरांचे अधिकार पूर्ण करण्याची शक्ती प्रदान कर.’’
अशा सद्वचनांचे दिवसांतून पाचवेळा पठण होते. मात्र रात्री झोपण्यापूर्वी शेवटच्या नमाजमध्ये शेवटच्या रकअतमध्ये आणखी एक प्रार्थना म्हटली जाते, तिला ‘दुआए-कुनूत’ असे म्हणतात. हा एक जबरदस्त करारनामा आहे, जो निवांत वेळी अल्लाहसमोर सादर करण्यात येतो. ही प्रार्थना अशी आहे,
‘‘अल्ला हुम्मा इन्ना नस्तई नुकः व नस्तगफिरुकः व नुअ मिनु बिकः व नतवक्कलु अलैकः व नुस्नि अलैकल खैर व नश्कुरुकः वला नक फुरुकः व नख लऊ व नत् रुकु मंय् यफ्जुरुकः अल्ला हुम्मः इय्याकः नअबुदु व लकः नुसल्ली व नस् जुदु व इलैकः नस्आ व नहफदु व नर्जू रह मतकः व नख्शा अजाबकः इन्नः अजाबकः बिल कुफ्फारि मुल्हिक.’’
अर्थात - ‘‘हे अल्लाह! आम्ही तुझी मदत मागतो, पापांची क्षमा मागतो, तुझ्यावर श्रद्धा ठेवतो, तुझ्यावरच विश्वास ठेवतो आणि तुझी उत्तम प्रशंसा करतो. आम्ही तुझी कृतज्ञता व्यक्त करून, कृतघ्न होणार नाही, जो तुझी अवज्ञा करील, त्याला सोडून देऊ व त्याच्याशी संबंध ठेवणार नाही.
हे अल्लाह! आम्ही तुझीच उपासना करतो, तुझ्याचसाठी नमाज पढतो आणि सजदा करतो. आम्ही सर्व प्रकारचे प्रयत्न आणि धावपळ तुझी कृपा मिळविण्यासाठीच करतो आणि तुझ्या प्रकोपाचे भय बाळगतो (कारण) की, निश्चितच तुझा प्रकोप तुझ्या अनुग्रहाची कृतघ्नता करणाऱ्यांवर असेल.’’
वरील मजकुरावरून हे स्पष्ट होते की, इस्लामने नागरिक, फौज आणि समाजाच्या प्रत्येक व्यक्तीचे प्रशिक्षण कोणत्या हेतुने आणि कशा प्रकारच्या उद्दिष्ट-भावनांनी केले. या प्रशिक्षणाद्वारे लोकांच्या विचारबुद्धीमध्ये कशा प्रकारचे विचार आणि गुणधर्म निर्माण करण्याचा हेतु आहे. केवळ परेड करून तयार करण्यात आलेल्या लष्कराचा काय उपयोग? केवळ उपाययोजना व व्यवस्थापनात पटाईत नागरी सेवेची गरजही नाही, केवळ जबरदस्तीने लोकांना शिस्त लावणारी फौजही नको, तर या उलट असे लष्कर, असे सेवक आणि असा समाज पाहिजे, ज्यांच्यात ईशपरायणताही असावी, बलप्रयोगाबरोबरच समाजाचे मनपरिवर्तन करण्याची लायकीही असावी, व्यवस्थापन पाहण्याच्या पात्रतेबरोबरच नागरिकांत योग्य सुधारणा घडविण्याची अफाट शक्ती असावी. या दृष्टिकोनानुसार पाहिल्यास आपल्याला निश्चितच मनापासून वाटेल की, इस्लामच्या या उद्दिष्टपूर्तीसाठी नमाजशिवाय दुसरा पर्याय नाही. जी व्यक्ती या व्यवस्थेनुसार योग्य प्रकारे प्रशिक्षण घेईल, त्याच व्यक्तीकडून अशी आशा बाळगली जाऊ शकते की, या जीवनात अनामतदारी, जवाबदारी आणि मानवाधिकाराचे ओझे ती समर्थपणे सांभाळील.
याच आधारावर दिव्य कुरआनने दावा केला आहे की,
‘‘इब नस्सलातः तनहा
अनिल फहशाइ वल मुन्कर’’
अर्थात - ‘‘निश्चितच नमाज ही निर्लज्जता आणि वाईट कर्मांपासून रोखते.’’
यामुळे पूर्वीपासूनच नमाज इस्लामी चळवळीचा आत्मा राहिला आहे. या जगात जेवढे प्रेषित आले, त्या सर्वांच्या कायद्यांत नमाजीस प्रथम स्थान होते. कारण की, इस्लामी चळवळ ज्या ज्या वेळी नष्ट झाली, ती नमाजच्या अभावामुळेच झाली. कारण नमाजमुळे जे प्रशिक्षण (Training)मिळते, तेच बंद झाले, परिणामी आध्यात्मिक विकास आणि शिस्त नष्ट झाली. दिव्य कुरआनत म्हटले आहे की,
‘‘त्यांनी ‘नमाज’ची साथ सोडली आणि मनमानी सुरु केली. ते लवकरच या मार्गभ्रष्टतेचे परिणाम भोगतील.’’
याचे कारण अगदी स्पष्ट आहे. इस्लामी मार्गावर चालण्यासाठी इस्लामी आचरण आवश्यक असून हे आचरण नमाजच्या प्रशिक्षण पद्धतीनेच शक्य आहे. मग जेव्हा ही प्रशिक्षण पद्धतीच नष्ट होईल, तेव्हा समाज असो वा कोणतीही चळवळ असो, तिचे पतन हे निश्चित आहे.
आचरणनिर्मितीबरोबरच ‘नमाज’ माणसात आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळविण्याची शक्ती निर्माण करते. कारण याशिवाय उच्चकोटीचे आचरण निर्माण होणे शक्य नाही. तसे पाहता आचरणनिर्मितीचे स्वकार्य केवळ एवढेच आहे की, यामुळे मानवीय स्वभावाची योग्य जडणघडण होऊन ते सुसंस्कृत व्हावे, परंतु या सुसंस्कृत स्वभावास नियंत्रणात ठेवण्याकरिता शारीरिक आणि आत्मिक शक्तींवर वस्तुतः पूर्णपणे ताबा नसेल, तर त्याचे वर्तन सुसंस्कृत आणि प्रामाणिक राहू शकत नाही. याचे आकलन होण्यासाठी आपण असे गृहित धरु या की, माणूस हा एक मोटारगाडी आणि तिच्या ड्रायव्हरचे सामूहिक नाव आहे. या समूहाचे कार्य योग्यप्रकारे अशाच अवस्थेत होऊ शकते की, जेव्हा मोटारगाडीची संपूर्ण यंत्रणा अर्थात
मोटारीचे स्टीअरिंग, क्लच, ब्रेक, गीयर्स वगैरे ड्रायव्हरच्या ताब्यात असतील, त्याचप्रमाणे ड्रायव्हर प्रामाणिक, सुस्वभावी, प्रशिक्षित व जाणकार असावा. तुम्ही ड्रायव्हरला गाडी चालविण्याचे योग्य प्रशिक्षण दिले असेल, परंतु त्याचा जर गाडीवर ताबा नसेल, अथवा स्टीअरिंग वा ब्रेकवर त्याचा पूर्णपणे ताबा नसेल, तर अशा परिस्थितीत ड्रायव्हर स्वतः गाडी चालवीत नसून गाडीच ड्रायव्हरला वाटेल तसे चालवीत असेल. मोटार केवळ चालतच असते व तिला केवळ धावणेच येते. मग कोठे धावायचे, रस्त्यावर की रस्ता सोडून धावायचे, कोणत्या रस्त्यावर आणि किती गतीने धावायचे, हे तिला मुळीच माहीत नसते. अशा परिस्थितीत मात्र ही मोटार सैरावैरा आणि वाटेल त्या गतीने ड्रायव्हर महाशयांना घेऊन धावतच राहील. या उदाहरणानुसार मानवाच्या शारीरिक शक्ती, त्याच्या अभिलाषा व कामना किवा त्याचा मोह व हव्यास आणि बौद्धिक पात्रता हे मोटारगाडीसम आहे. त्याचप्रमाणे माणसाचा आत्मा हा ड्रायव्हरसम आहे. ही मोटारगाडी खरोखरच्या लोखंडी गाडीप्रमाणेच अज्ञान व आंधळी आहे, फरक एवढाच की, ती लोखंडाची मोटार निर्जीव आहे आणि ही मोटार सजीव आहे. या मोटारीत इच्छा, आकांक्षा, लोभ आणि हव्यास असतो. त्याचप्रमाणे तिची नेहमीच ही धावपळ असते जणु, तिच्यावर ड्रायव्हरचा ताबा नसावा. उलट तीच ड्रायव्हरवर ताबा मिळविण्याचा व त्यालाच चालविण्याचा जोरदार प्रयत्न करते. समस्त प्रेषितांच्या शिकवणींचा उद्देश हाच होता की, या ड्रायव्हरमध्ये अशी जबरदस्त पात्रता आणि शक्ती निर्माण करावी की, ज्यामुळे त्यास या गाडीवर पूर्णतः प्रभुत्व व ताबा मिळावा आणि तिला योग्य वाटेवर व योग्य गतीने चालविता यावे. त्याचप्रमाणे तिचे आपल्यावर प्रभुत्व प्रस्थापित होऊ देऊ नये. तिच्यावर पूर्णपणे ताबा मिळवून पाहिजे असलेल्या गंतव्य स्थानावर न्यावे. या उद्दिष्टपूर्तीसाठी केवळ एवढ्यावर भागणार नाही की, ड्रायव्हरला रस्त्यांची माहिती, गाडी चालविण्याचे कौशल्य व कसब आणि इतर बाबींचे ज्ञान असले तर झाले, ही माहिती व कौशल्ये शिकवून त्यास सुसंस्कृत आणि प्रामाणिक बनविण्यात आले, यासाठी या बंडखोर आणि वाटेल त्या दिशेने व वाटेल त्या गतीने धावण्याची विलक्षण मानसिकता असलेल्या गाडीच्या स्टीअरिंग, ब्रेक व एक्सलेटरवर प्रत्येक क्षणी जबरदस्त पकड असण्याची गरज आहे.
नमाजमध्ये ‘दुआ’ (प्रार्थना) आणि ‘तस्बीह’ (अल्लाहच्या महिमेचा जप) बरोबरच वेळेचे बंधन आणि ‘तहारत’ (पावित्र्य) वगैरेंसारखा अटींना शारीरिक हलचालींची जोड देण्यात आली आहे. याचे कारणच हे आहे की, लोभी, मोह असलेली, बंडखोरीवर उतरणारी आणि सैरावैरा धावण्याचा गुणधर्म असणारी, तसेच सर्वांत जास्त हे की, ड्रायव्हरवरच ताबा मिळविण्याचा प्रयत्न करणारी ही मोटारगाडी ड्रायव्हरच्या ताब्यात असावी आणि आपल्या इच्छा व मर्जीनुसार ही मोटारगाडी आपल्या ताब्यात घेऊन चालविण्याची ड्रायव्हरमध्ये प्रचंड शक्ती निर्माण व्हावी. अशा प्रकारे या मोटारीचे बंड मोडण्यासाठी दिवसांतून पाच वेळा नमाज पढण्यात येते. सकाळच्या वेळी, जेव्हा माणूस साखरझोपेत असतो, उठावेसे वाटत नाही, तेव्हा आपली इच्छा व अभिलाषा आपल्याला पडून राहण्याचीच सूचना देते. परंतु नमाज सूचना देते की, ‘‘वेळ झाली चला उठा, शुचिर्भूततेची गरज असेल तर स्नान करा. थंडी पडत असेल तरीही उठा. गरम पाणी नसेल तर थंड पाण्याचा वापर करा आणि मस्जिदकडे चला!’’ या दोन परस्पर भिन्न सूचनांपैकी तुम्ही जर आपल्या इच्छा आणि अभिलाषेची सूचना स्वीकारली तर समजा तुमचा गाडीवरील ताबा सुटला आणि तुम्हीच गाडीच्या स्वाधीन झालात. या उलट तुम्ही जर नमाजने केलेली सूचना पाळली तर मग तुम्ही तुमच्या गाडीवर ताबा मिळविला. याचप्रमाणे जुहर, असर, मगरिब व इशाच्या नमाजच्या वेळेससुद्धा तुम्हास तुमच्या इच्छा व अभिलाषा, फायदे व तोटे, मनोरंजन आणि समस्या वगैरेंच्या निमित्ताने तुमच्यात दुर्बलता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतात आणि एवढे दुर्बल करतात की, तुमचा तुमच्या गाडीवर ताबाच राहू नये. परंतु नमाजमुळे दर वेळेस आणि प्रत्येक क्षणी तुमच्यात प्रचंड शक्ती निर्माण करीत असते. ती तुमच्या इच्छाशक्तीत अफाट वाढ निर्माण करते. परिणामी तुम्हास मोटारगाडी चालविण्यासाठी पूर्णपणे सक्षम बनविते. ड्रायव्हरशी मोटारगाडीच्या या बंडखोरीचा संबंध प्रत्येक वेळी येतच असतो. विभिन्न अवस्था, प्रवासा, आनंद व मनोरंजनाच्या समयी आणि समस्या-संकटांच्या समयी हे द्वंद्व चालूच असते. याच हमरीतुमरीत तुमची कसोटी असते. जर इच्छा व अभिलाषांना बळी पडाल, तर समजा तुम्ही चारीमुंड्या चित झाला आणि तुमचा ताबेदारच तुमच्या ऊरावर बसेल. आंधळ्या आणि अज्ञान मोटारगाडीच्या ताब्यात तुम्ही जाल. आता ही मोटारगाडी वाटेल तिकडे आणि वाटेल त्या गतीने तुम्हाला घेऊन फिरत राहील आणि तुम्ही मात्र अगदी विवश आणि लाचार होऊन तिच्याबरोबर फरफटत जाल. याच्या अगदी उलट तुम्ही जर नमाजची सूचना पाळली, तर तुम्ही या बंडाळ मोटारीची बंडखोरी मोडून काढाल. तिच्यावर प्रभुत्व मिळवाल. तिच्यावर तुमचे पूर्ण वर्चस्व स्थापन होईल. तसेच तुमच्यात या गोष्टीची क्षमता येईल की, तुम्ही तुमच्या मर्जीनुसार तिला चालवाल.
याच आधारावर दिव्य कुरआनाने नमाज न पढण्याचा तत्काळ होणारा दुष्परिणाम अशा प्रकारे स्पष्ट केला आहे की,
‘‘ज्यांनी नमाज वाया घालविली आणि आपल्या इच्छा व हव्यासांमागे लागले, ते लवकरच या मार्गभ्रष्टतेचा दुष्परिणाम पाहतील.’’
इथपर्यंत जे काही वर्णन करण्यात आले आहे, ते नमाज पढण्याच्या लाभाची केवळ एक बाजू आहे. अर्थात समाज घडविण्यात व मानवांच्या विकासात नमाजची किती महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. आता याच नमाजची दुसरी बाजू अशी आहे की, व्यक्तीनिर्मितीत नमाजची किती महत्त्वाची भूमिका आहे. नमाजाच्या या कार्यक्रमावर आपण दृष्टिक्षेप टाकू या. या कार्यक्रमाचे पाच भाग आहेत.
  • १) मानवाच्या विचारबुद्धीत या वास्तविकतेची जाण आणि विवेकता जिवंत ठेवणे, मानव हा या जगातील स्वतंत्र प्राण वा अस्तित्व नसून तो समस्त विश्वांच्या एकमेव निर्मात्याचा दास आहे. तसेच या जगात ईश्वरदासत्व हेच त्याचे मूळ स्थान आहे. याचे नेहमीच भान ठेवून त्यास जीवनातील प्रत्येक क्षेत्रात कार्य करावयाचे आहे.
  • २) अल्लाहचा दास असण्याच्या नात्याने त्याला कर्तव्यदक्ष बनविणे आणि त्यास कर्तव्यपूर्तीची सवय घालून देणे.
  • ३) कर्तव्यदक्ष आणि बेजबाबदारीत फरक करून दोन्ही प्रकारच्या लोकांतून कर्तव्यदक्ष जणांना निवडणे.
  • ४) वैचारिकतेची परिपूर्ण व्यवस्था, एक परिपूर्ण ‘आयडीयॉलॉजी’ माणसाच्या बुद्धीत निर्माण करणे व या माध्यमाने त्यास चांगल्या आचरणांसाठी तयार करणे.
  • ५) माणसात ही शक्ती आणि पात्रता निर्माण करणे की, आपली श्रद्धा आणि दृष्टिकोनानुसार जी प्रणाली त्यास योग्य वाटत असेल,
    ती अमलात आणावी, तसेच याकरिता त्याने आपल्या शारीरिक आणि स्वशक्तीचा पुरेपूर वापर करावा. त्याच्या वर्तनात अशा प्रकारची दुर्बलता असता कामा नये की, एखादी बाब त्याला योग्य वाटत असूनही आपल्या अभिलाषा व हव्यासापोटी अथवा स्वार्थापोटी चुकीच्या बाबी तो स्वीकारेल.
इस्लाम ज्या समाजाची उभारणी करू इच्छितो, त्या समाजाची प्रत्येक व्यक्ती नमाजच्या माध्यमानेच घडवितो. दहा वर्षांचे वय होताच समाजाच्या प्रत्येक मुलगा व मुलगीवर नमाज पढणे बंधनकारक होते. तसेच वयात आल्यावर तर नमाज पढणे हे प्रत्येकावरच अनिवार्य होते. यामध्ये मात्र शुद्धी हरपलेली, वेडी व्यक्ती आणि शुचिर्भूतता न लाभलेली स्त्री त्यांचा अपवाद आहे. तसेच अगदी प्रवास असो, संकट वा कोणत्याही गंभीर प्रकारच्या समस्या किवा आजार असो, एवढेच नव्हे तर युद्धजन्य परिस्थिती असो, नमाज पढण्यावाचून पर्याय नाही. उठणे-बसणे शक्य नसेल तर बसून, तेही शक्य नसेल तर अंथरूणावर पडल्या पडल्या, हात-पाय निष्क्रिय असतील, तर इशाऱ्यानेच पढावी. पाणी नसेल तर ‘तैमूम’ करून (अर्थात वजूसाठी पाणी न मिळाल्यास मातीवर हात ठेवून चेहरा व हातपायावर हात फिरविले) नमाज पढावीच लागेल. त्यातून कोणालाच सुटका नाही. हे कर्तव्य पूर्ण करावेच लागेल.
हे सांगण्यास मुळीच संकोच नाही की, या जगामध्ये इस्लामशिवाय दुसरी कोणतीच सामुदायिक व्यवस्था अशी नाही की, ज्या व्यवस्थेने या विखुरलेल्या घटकांना अर्थात समाजाच्या सभासदांना व्यक्तिशः तयार करण्याची अशी परिपूर्ण योजना व व्यवस्था तयार केली असेल. या जगातील इस्लामेतर सामुदायिक व्यवस्थेमध्ये सामान्यतः समुदायाचे स्वरुप देण्यावरच आणि व्यक्तींना बाह्य बंधनात जखडण्यावरच पूर्णपणे जोर देण्यात येतो. परंतु इस्लामी व्यवस्था समाजाच्या प्रत्येक व्यक्तीस आंतरिकरीत्या प्रेरित करून सामुदायिक नियमांनुसार जगण्यासाठी तयार करते. कारण समुदाय हा एका मजबूत भितीप्रमाणे असावा लागतो. या भितीच्या सर्व विटा एक-दुसऱ्यांचा आधार असतात आणि प्रत्येक वीट दुसऱ्या विटेशी घट्टपणे जुळलेली असते. विटा जर मजबूत नसतील तर भित मजबूत राहणार नाही. याप्रमाणे समाजातील व्यक्तींचे आचरण मजबूत नसेल, त्यांचे विचार सामुदायिक नियमांवर आधारित नसतील व आपसात एक-दुसऱ्यांचा आधार बनण्याची भावना नसेल तर मात्र सामुदायिक मार्गावर चालण्याची इच्छा असूनदेखील केवळ बाहेरील बंधनाचा काहीच उपयोग नाही. परिणामस्वरुप समाजात बंड होऊन समाजव्यवस्था कोलमडून जाईल.
समुदाय नियोजन
आता आपण नमाजच्या दुसऱ्या बाजूवर दृष्टि टाकू या. ही बाब स्पष्ट आहे की, व्यक्तिशः एखाद्याचे आचरण चांगले असून त्याचा पाहिजे तसा लाभ होत नाही. चांगले आचरण हे सर्व समुदायांत असावे लागते. अन्यथा कोणतीही व्यक्ती आपले लक्ष्य गाठू शकत नाही. कारण यासाठी व्यक्तींना एक-दुसऱ्याचे सहकार्य असणे गरजेचे असते. समुदायाची साथ मिळाल्याशिवाय एखाद्या व्यक्तीस आपण विश्वास ठेवत असलेल्या नियमांवर चालणे अशक्य असते. कारण प्रत्येक व्यक्तीचे संपूर्ण जीवन आपले भाऊबंद, स्नेही, मित्र आणि शेजारपाजार व अशा प्रकारच्या असंख्य लोकांशी असणाऱ्या संबंधांशी बांधील असते. माणसास ईश्वरातर्फे यासाठीच नेमण्यात आले आहे की, या सामुदायिक जीवन आणि सामाजिक संबंधांत ईश्वराचा कायदा अमलात आणावा. याचेच नाव इस्लामी परिभाषेत ‘उपासना’ होय. यालाच भक्ती आणि आराधना म्हणतात. जर माणूस अशा लोकांदरम्यान असेल, जे एक-दुसऱ्यांना सहकार्य करण्यास तयारच नसतील, तर त्या एकट्या व्यक्तीस व्यक्तिगतरीत्यासुद्धा यावर आचरण करणे अशक्य होते.
शिवाय मुस्लिमांसाठी हे जीवन अत्यंत खडतर, धावपळीचे, सदा प्रयत्नशील राहण्याचे व नेहमीच असत्याचा सामना करण्याचे क्षेत्र आहे. येथे ईश्वराविरुद्ध बंड करणारे मोठमोठे समूह आहेत. ते स्वतःच तयार केलेले कायदे लागू करण्याचा पूर्ण शक्तीनिशी प्रयत्न करीत आहेत. या मानवनिर्मित व जुलमी आणि अत्याचारी कायद्यास नष्ट करण्याची मुस्लिमांवर मोठी जवाबदारी आहे. कारण ईश्वरीय कायदा लागू करणे हा काही पोरखेळ नव्हे. ही मोठी जवाबदारी एकटा मुस्लिम पूर्ण करूच शकत नाही. या जगात कोट्यवधी मुस्लिम जरी असले आणि त्यांनी सामुदायिक प्रयत्न न करता व्यक्तिगत प्रयत्न केले तरी ईश्वरीय कायदा लागू होणे शक्य नाही. याकरिता हे आवश्यक आहे की, ईश्वराची उपासना करू इच्छिणारे सर्व ईश्वरोपासक संघटित व्हावेत, त्यांनी आपसात सहकार्य करावे आणि सर्वांनी मिळून सत्य-प्रस्थापनेचे प्रयत्न करावे. या दोन्ही उद्देषपूर्तीसाठी मुस्लिमांनी केवळ एकत्र होऊन चालणार नाही, तर योग्य पद्धतीने संघटित होणे गरजेचे आहे. यासाठी इस्लामी नियमांनुसारच मुस्लिमांचे आपसातील संबंध, व्यवहार, स्नेह, सहकार्य, वैचारिक आणि कार्यात्मक ऐक्य असावे. सर्वांत ईश्वराचे दासत्व व उपासना करण्याच्या सामुदायिक भावनांबरोबरच प्रत्यक्ष कृतीशीलता असावी. कृतीशीलता ही मुळात त्यांच्या स्वभावातच समरूप झालेली असावी. यातील प्रत्येकास हे पूर्णपणे माहीत असावे की, त्याच्यावर नेतृत्वाची जवाबदारी आल्यास संघटनेत त्याची भूमिका काय असावी आणि प्रत्येकास हेसुद्धा चांगले माहीत असावे की, आपल्या नेत्याचे अनुकरण कशा रीतीने करावे, कशा प्रकारे त्याच्या आदेशांवर कृती करावी, त्याच्या आदेशपालनाच्या सीमा काय आहेत आणि कोणत्या मर्यादेस गेल्यावर त्याच्यावर आपल्या प्रमुखाचा आदेश झुगारू शकतो.
सामूहिक नमाज
व्यक्तिगत आचरणनिर्मितीबरोबरच सामुदायिक व्यवस्थेचा संपूर्ण आराखडा तयार करण्याचे जबरदस्त कार्य नमाज करते. ही सामुदायिक व्यवस्था नमाजमुळेच उभी राहते व कायमही राहते. नमाज दिवसातून पाच वेळा माणसास कृतीशील ठेवण्याचे कार्य करते. याच पाच वेळच्या सामुदायिक नमाजला ‘नमाज बा जमाअत’ असे म्हणतात. म्हणून नमाज सामुदायिकरीत्या अदा करणेसुद्धा इस्लामने बंधनकारक ठरविले आहे. इस्लामी कायद्यानुसार, प्रत्येक व्यक्ती ही व्यक्तिशः नमाज पढून या कर्तव्यापासून मुक्त होऊ शकत नाही. यासाठी सर्व मुस्लिमांचे मस्जिदमध्ये एकत्र येऊन सामुदायिकरीत्या नमाज पढणे बंधनकारक आहे. यास केवळ एवढाच अपवाद आहे की, जर एखादा अशा ठिकाणी असेल की त्याला याची संधीच मिळाली नाही, तर गोष्ट वेगळी. नमाज ही सामूहिकरीत्या पढण्याच्या अनिवार्यतेचे कारण आणि हेतू हाच आहे की, मुस्लिमांनी सामुदायिक व्यवस्था कायम आणि कृतीशील असावी. मस्जिदमधील पाच वेळा मुस्लिमांचे एकत्र येणे ही त्यांच्या सामूहिक योजनेची आधारशिला आहे. या आधारशिलेच्या भक्कमपणावरच संपूर्ण व्यवस्थेचे स्थैर्य टिकलेले आहे.
अजान
इस्लामने असा आदेश दिला आहे की, ‘अजान’चा आवाज कानी पडताच आपली सर्व प्रकारची कामे सोडून मस्जिदकडे निघावे. ही अजान ऐकून सर्वच मुस्लिमांचे एका केंद्राकडे धाव घेणे हे लष्करास पाचारण करण्यासाठी बिगुल वाजताच लष्करी जवानांनी आपल्या लष्करप्रमुखाची हाक ऐकून त्याच्याकडे धाव घेण्यासारखे आहे. या प्रसंगी सर्वांची मानसिक स्थिती सारखीच असते आणि ती म्हणजे लष्करप्रमुखाच्या आदेशाचे पालन होय. बिगुल वाजताच लष्कराचे सर्वच जवान आपापली कामे सोडून एकेठिकाणी गोळा होतात. लष्करात ही पद्धती ठेवण्याचे कारण काय? याचे कारण हे आहे की, प्रथमतः सर्वच शिपायांत आदेशपालन करणे आणि मुस्तेदीसह आज्ञापालनाची प्रवृत्ती निर्माण व्हावी, तसेच अशा प्रवृत्तीच्या संपूर्ण शिपायांचा एक जथा, एक समुदाय, एक टीम तयार व्हावी आणि त्यांना याची सवय व सराव व्हावा की, लष्करप्रमुखाचा आदेश मिळताच एकाच वेळी एकाच ठिकाणी सर्वांनी गोळा होऊन एखाद्या मोहिमेवर निघावे. हाच सराव लष्करी जीवनाचा आत्मा आहे. एखाद्या लष्करात जर अशाप्रकारे जमा होण्याची सवय नसेल, तर लष्करातील जवान कितीही शूरवीर असूनही मोहीम फत्ते करू शकणार नाही. अशा बेशिस्त लष्कराच्या हजार जवानांना सळो की पळो करण्यासाठी शिस्तबद्ध असलेल्या लष्कराच्या फक्त पन्नास तुकड्या पुरेशा होतील. अगदी याच हेतुस्तव मुस्लिमांसाठीसुद्धा हा नियम यासाठीच ठेवला आहे की, ‘अजान ऐकल्यावर कोणत्याही ठिकाणी आणि कोणत्याही कामात असताना सर्वकाही सोडून त्याने मस्जिदकडे धाव घ्यावी. या प्रकारचा सराव दररोज दिवसातून पाच वेळा यासाठी करून घेण्यात येतो की, या ईश्वरीय लष्कराची ड्युटी अथवा कर्तव्य जगातील सर्वच फौजांपेक्षा जास्त कठीण आहे. वर इशारा केल्याप्रमाणे, इतर लष्करांवर तर कधीतरीच मोहिमेवर जाण्याचा प्रसंग येतो, परंतु या ईश्वरीय लष्करास प्रत्येक क्षणी मोहिमेवरच असावे लागते. या लष्करासाठी ही चांगली सवडच म्हणावी लागेल की, चोवीस तासांत फक्त पाच वेळा त्याकडून सराव घेण्यात येतो. अर्थात अजानचा बिगुल वाजताच ईश्वरीय छावणीत (मस्जिदमध्ये) गोळा होण्याचा आदेश देण्यात आला.
‘मस्जिद’मध्ये जमा होणे
वर आपण ‘अजान’चा लाभ पाहिला, आता आपण नमाजकरिता मस्जिदमध्ये जमा होण्याच्या फायद्यांवर लक्ष पुरवू या. तसे याचे अगणित फायदे आहेत. मस्जिदमध्ये आपण एक-दुसऱ्यांना पाहतो, ओळखतो, परिचित होतो, याचा खूप मोठा लाभ आपल्याला मिळतो. ही ओळखपाळख आणि परिचय कोणाच्या वतीने आणि हेतूने आहे? तर केवळ एवढाच हेतू की, आपण सर्वच ईश्वराचे दास आणि प्रेषित मुहम्मद (स) यांचे अनुयायी, दिव्य कुरआनावर श्रद्धा ठेवणारे, एकच उद्देश घेऊन जीवन जगणारे आहोत. हेच या सर्वांचे आपसातील नाते होय. याशिवाय येथे जमा होण्याचा व मेळावा भरविण्याचा कोणताही स्वार्थ नसतो. म्हणूनच मस्जिदच्या बाहेर गेल्यावरसुद्धा केवळ हेच नाते समोर ठेवून प्रामाणिक जीवन जगावे. अशा प्रकारचा परिचय आपल्या मनात आपोआपच एक विचार निर्माण करतो की, आपण सर्वजण एकच आहोत, एकाच समूहाचे आहोत, एकाच पार्टीचे सैनिक आहोत एक-दुसऱ्यांचे बंधू, मित्र, स्नेही आणि पाठराखे आहोत. या जगात आपले हेतू, सौख्य, लाभ आणि तोटे हे सर्वकाही सामाईक आहेत. आपले जीवन एक-दुसऱ्यांशी संबंधित आहे. सर्वजण मिळून उठू आणि सर्वजण मिळून बसू अर्थात प्रत्येक कृती ही सर्वजण सामाईकरीत्या करू. या संमेलनात आपण जेव्हा एकमेकांना पाहतो ते स्नेहभावाने आणि बंधुभावानेच पाहतो. अशा भावनेने पाहताना आपल्याला आढळून येते की, आपला एखादा भाऊ फाटक्या कपड्यांत आहे, एखादा दुःखी आणि कष्टी आहे, तर एखादा आजारी आणि भुकेला आहे, एखादा अपंग अथवा आंधळा वा लुळा-पांगळा आहे, तर आपल्या अंतःकरणात निश्चितच त्याच्याविषयी कळवळा आणि सहानुभूती निर्माण होईल. त्याचे दुःख पाहून आपले अंतःकरण व्यथित झाल्याशिवाय राहणार नाही. परिणामी आपल्यापैकी जे समर्थ लोक असतील, ते ह्या दुःखितांच्या मदतीस धावतील आणि त्यांस सुखी जीवन जगण्यासाठी उभे करतील. अशा प्रकारे एकमेकांच्या समस्यांचे निराकरण होईल. एकमेकांच्या सुखात आणि दुःखात सहभागी होण्याचे भाग्य सर्वांनाच प्राप्त होईल. एकार्थाने हे संमेलन एक-दुसऱ्यांना स्नेहबंधनांत जोडण्याचे महान कार्य करते. शिवाय आणखीन एका बाबीवर आपले लक्ष जाते की, आपण येथे कशासाठी जमलेलो आहोत? ज्या ठिकाणी आपण जमलो आहोत, ते एक पवित्र ठिकाण (मस्जिद) असून एका पवित्र कर्मासाठी जमलो आहोत. एखाद्या चित्रपटातील नटाला अथवा नटीला पाहण्यासाठी, दारूचे पेले कंठात रिचविण्यासाठी, जुगार व सट्टा खेळण्यासाठी मुळीच जमलेलो नाही. हे दुराचाऱ्यांचे संमेलन नाही. हे तर ईश्वराच्या नेक आणि धर्मपरायण दासांचे संमेलन आहे. अल्लाहच्या दारी, सर्वचजण आपले दासत्व सिद्ध करण्यासाठी जमलो आहोत. अशा प्रसंगी श्रद्धावंत आणि नेक व्यक्तीच्या मनात आपोआपच आपल्या चुका व पापांविषयी घोर पश्चात्तापाची भावना निर्माण होते. शिवाय वाईट कर्मांपासून रोखून सत्यमार्ग दाखविण्याची मुस्लिमांमध्ये प्रवृत्ती असल्याने ते एकमेकांना सुधारण्यासाठी प्रयत्नशील असतील. या अनुषंगाने हे संमेलन तर कमालीचे लाभदायक ठरेल. अशा रीतीने हा पूर्ण समुदाय धर्मपरायण आणि सुधारित होईल.
‘सफबंदी’ अर्थात पंक्तीबद्धता
मस्जिदमध्ये जमा होण्याचे लाभ आपण पाहिले. आता आपण सामुदायिकरीत्या म्हणजे पंक्तीबद्ध होऊन नमाज पढण्याच्या फायद्यांवर चर्चा करु या.
सर्वच मुस्लिम मस्जिदमध्ये समान दर्जाचे असतात. एखादा गरीब मस्जिदमध्ये प्रथम आल्यास त्यास प्रथम रांगेत जागा मिळेल आणि एखादा श्रीमंत जरी असला आणि तो जर मस्जिदमध्ये उशिरा आला असेल, तर त्यास दुसऱ्या वा तिसऱ्या पंक्तीतच जागा मिळेल. कोणत्याही आणि कितीही मोठा असलेल्या माणसास मस्जिदमध्ये आपली जागा राखीव करून ठेवता येत नाही. कोणताही भेदभाव न करता सर्वांनाच एका रांगेत एक-दुसऱ्याच्या खांद्यास खांदा लावून उभे राहावे लागते. येथे कोणीच वरिष्ठ वा कनिष्ठ नसतो. बाजारात झाडू मारून पोट भरणारा माणूससुद्धा राज्यपालास खेटून उभा राहून नमाज पढतो. हे असे सामुदायिक लोकतंत्र आहे की, जे फक्त इस्लामनेच आपल्याला दिले. इस्लामशिवाय कोणालाच अशा उच्चकोटीची समता, न्याय आणि बंधुत्व स्थापन करणे शक्य झाले नाही. येथे दररोज समाजातील सर्वजण दिवसातून पाच वेळा सर्व प्रकारचे भेदभाव विसरुन जमा होतात आणि एकाच पंक्तीत सर्वांनाच नमाज पढावी लागते. यामुळे आपल्यातील फाजील अहंकाराच्या भावना नष्ट होतात. दुर्बलांतील दुर्बलतेची जाणीव नष्ट होते आणि सर्वांत महत्त्वाचे हे की, सर्वांनाच या गोष्टीची जाणीव करून देण्यात येते की, अल्लाहच्या नजरेत सर्वजण समान आहेत.
या पंक्तीबद्धतेत ज्याप्रमाणे वर्गवारी फरक नष्ट करण्यात येतो, त्याचप्रमाणे वंश आणि वर्णभेदसुद्धा समूळ नष्ट करण्यात येतो. गरीब-श्रीमंत, काळा-गोरा, लहान-मोठा, सशक्त-दुबळा वा कोणतीही भाषा बोलणारा व कोणत्याही ठिकाणचा रहिवासी असो, सर्वांना एकाच पंक्तीत नमाज पढावी लागते. दररोज पाच वेळा हा सराव होत असल्याने आणि एकत्र येत असल्याने समस्त वैरभाव आणि द्वेषभावना नष्ट होतात. मानवांमध्ये ऐक्य प्रस्थापित होते. प्रत्येक मानव हा अल्लाहचीच निर्मिती आणि अल्लाहचाच दास असल्याची जाण झाल्याने वैरभाव आणि द्वेषभावनेचा प्रश्नच येत नाही. मग अल्लाहची उपासना सर्वांनी मिळून आणि खांद्यास खांदा लावून केली तर मानवांत प्रचंड ऐक्य निर्माण होते, कार्यात्मक समरुपता निर्माण होते आणि ईशोपासनेत एक-दुसऱ्यांशी जुळून सर्वजण एका शरीरासमान होतात.
इमामत (नेतृत्व)
नमाज ही सामुदायिक उपासना असून ती इमामावाचून (प्रमुखाशिवाय) शक्य नाही. अनिवार्य असलेल्या नमाजसाठी दोन माणसे जरी असतील, तर त्यांनी ही नमाज एकत्रित पढावी आणि यासाठी या दोघांपैकी एकाने नमाजचे नेतृत्व करावे आणि दुसऱ्याने अनुकरण करावे. सामूहिक नमाज चालू असल्यास विभक्तपणे नमाज पढणे हे मोठे पाप आहे. असो! नमाज पढविण्यासाठी इमामची अर्थात नमाजचे नेतृत्व करणाऱ्याची आवश्यकता असते. याच प्रमुखास ‘इमाम’ असे म्हणतात. ‘इमाम’ निवडण्यासाठी त्याचा रंग, वर्ण, वंश अथवा श्रीमंती आड येत नाही. समाजातील कोणताही माणूस मग तो अतीसामान्य का असेना ‘इमामत’ करू शकतो. इस्लामने मात्र त्यासाठी काही अटी लावल्या आहेत, त्या अशा प्रकारच्या आहेत की,
‘जमाअत’ (समुदाय) मध्ये इमाम आणि त्याच्या मागे नमाज पढणाऱ्यांचा संबंध ज्या बाबींनुसार प्रस्थापित करण्यात आला आहे, त्यातील प्रत्येक बाब अर्थाने ओतप्रोत भरलेली आहे. यामध्ये वस्तुतः प्रत्येक मुस्लिमास नेतृत्व आणि त्याच्या नेतृत्वाच्या पालनाचे प्रशिक्षण देण्यात येते. यात मस्जिदमध्ये नमाजचे नेतृत्व करणे आणि इमामच्या मागे नमाज पढणे, हे तर केवळ एक ‘मॉडेल’ आहे. मस्जिदच्या बाहेरील वास्तविक जीवनातसुद्धा असेच घडायला हवे. मस्जिदमध्ये मुस्लिमांची जी सामुदायिक व्यवस्था आहे तीच व्यवस्था मस्जिदच्या बाहेरील व्यवहारात असावी. इमामत (नेतृत्वा)चे स्थान, जवाबदारी व कर्तव्ये काय आहेत? त्याचे अधिकार काय आहेत? इमाम (प्रमुख) असण्याच्या नात्याने त्याचे वर्णन कसे असावे? तर त्याच्या अनुयायांना इस्लामने असा आदेश दिला की, ‘इमाम’ अशा व्यक्तीस बनविण्यात यावे की, समुदायातील मोठा वर्ग त्याचा विरोधक नसावा. काहीजण विरोधक असतील, तर काही हरकत नाही. येथेसुद्धा समुदायाचा प्रमुख निवडण्याचा नियम स्पष्ट होतो की, इमामच्या वर्तनाने समुदायातील बहुसंख्य लोक नाराज नसावेत, त्याच्यात असे वाईट गुण नसावेत की, लोकांना त्याची चीड निर्माण व्हावी.
इस्लामचा असा आदेश आहे की, इमामने नमाज पढविण्यात वृद्ध आणि दुर्बलांचे भान ठेवावे, नमाजच्या ‘रकअती’ इतक्या दीर्घ नसाव्यात की, ज्यामुळे वृद्ध आणि दुर्बलांना जास्त वेळ नमाजकरिता उभे राहण्यात त्रास होईल. या नियमानुसार समुदायाच्या प्रमुखास ही शिकवण देण्यात आली की, त्याने इतरांवर त्यांच्या शक्ती आणि क्षमतेपेक्षा जास्त ओझे टाकू नये.
इस्लामचा आदेश आहे की, नमाज पढवितेवेळी इमामवर एखादे असे संकट आले की, ज्यामुळे नमाज पढविणे त्याच्यासाठी कठीण वा अशक्य झाले, तर त्याने स्वतः बाजूला होऊन आपल्या मागील इसमास पुढे करावे. यावरून हे स्पष्ट होते की, समुदायप्रमुख नेतृत्वाच्या लायकीचा नसेल, तर त्याने प्रमुखपदाचा त्याग करून इतर सक्षम आणि पात्र इसमास प्रमुखपद द्यावे.
इस्लामचा आदेश आहे की, इमाम ज्या वेळी नमाज पढवितो, त्या वेळी त्याच्या आदेशापूर्वी अनुयायांनी कोणतीही कृती करू नये. अर्थात इमामच्या ‘रुकूअ’ वा ‘सजदा’मध्ये जाण्यापूर्वी लोकांनी या कृती करू नयेत. यावरून ही शिकवण समोर येते की, व्यावहारिक जीवनातही लोकांनी आपल्या प्रमुखाच्या आज्ञांचे पालन करावे.
इस्लामचा असा आदेश आहे की, नमाजमध्ये इमामकडून चूक घडल्यास इस्लामी नियमानुसार इमामला टोकण्यात यावे आणि इमामनेसुद्धा चुकीची सुधारणा करावी. मात्र जर इमामला चूक न झाल्याचा विश्वास असेल, तर गोष्ट वेगळी यावरून हे सिद्ध होते की, आपला प्रमुख जर एखादी चूक थकून वा जाणूनबुजून करीत असेल, तर जनतेने त्यास चुकीची बिनधास्तपणे जाणीव करून द्यावी आणि इमामने अर्थात समाजप्रमुखाने आपली चूक दुरुस्त करावी. इमामला या गोष्टीचे वाईट वाटून घेण्याचे काहीच कारण नाही. कारण माणूस हा चुकीचा पुतळा आहे. तो चुका करणे स्वाभाविक आहे. सत्यापेक्षा इमाम आणि प्रमुखच काय, कोणीच मोठा नसतो. म्हणून लोकांना त्याच्या चुकांवर उघडपणे टीका करण्याचा व त्याच्यात सुधारणा घडविण्याचा अधिकार इस्लामने दिला. जनता इमाम वा प्रमुखाचे नेतृत्व हे सत्याच्या नेतृत्वाखाली स्वीकारते. प्रमुखाचे अनुकरण हे सत्यानुकरणाच्या चौकटीत असते. म्हणून जनता आणि जनतेचा प्रमुख या दोघांना एक-दुसऱ्याच्या सुधारणा करण्याचा आदेश इस्लामनेच दिला आहे.

statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget