Latest Post


स्त्रीची खरी जबाबदारी घर आहे

इस्लाम हे सुद्धा सांगतो की स्त्रीची खरी जबाबदारी, जिच्यासंबंधी ती अल्लाहसमोर उत्तरदायी आहे. तिचे घर आहे. तिने पहिले प्राधान्य घराला द्यावयाचे आहे कारण ते तिच्या जबाबदारीत सामील आहे. ते तिच्या पतीच्या सुख-शांतीस कारणीभूत आहे, ” आणि त्याच्या संकेतचिन्हांपैकी ही आहे की त्याने तुमच्यासाठी तुमच्यामधून पत्नी बनविल्या. जेणेकरून तुम्ही त्यांच्यापाशी संतोष प्राप्त करावा. आणि तुमच्या दरम्यान प्रेम आणि करूणा उत्पन्न केली, निश्‍चितच यात बरीच संकेतचिन्हे आहेत, त्या लोकांसाठी जे मनन व चिंतन करतात.” (दिव्य कुरआन, 30:21).
पती, त्याचे घर आणि मुलांच्या बाबतीत अल्लाहसमोर जबाबदार आहे,” तुमच्यापैकी प्रत्येकजण जबाबदार आहे आणि तुमच्यावर अवलंबून असलेल्यांच्या बाबतीत जबाबदार आहे. स्त्री आपल्या पतीचे घर आणि त्याची मुले यांच्या बाबतीत उत्तरदायी आणि रक्षक आहे.” (हदीस : बुखारी)
”उंटावर स्वार होणार्‍या (अरबांच्या) स्त्रियांमध्ये सर्वोत्कृष्ट कुरैशांच्या (स्त्रिया) प्रामाणिक आणि संयमी असतात, ज्या आपल्या छोट्या मुलांच्या बाबतीत दयाळू आणि पतीच्या व्यवहारांची रक्षण करणार्‍या असतात.” (हदीस : बुखारी).

आर्थिक व्यवहाराकरिता सशर्त परवानगी
    वरील जबाबदार्‍या पूर्ण करत असताना जर स्त्री आर्थिक व्यवहार करत असेल तर तिला त्याची परवानगी आहे. परंतु, ही परवानगी काही अटींच्या अधीन राहूल दिली जाते. त्यामध्ये खास करून खालील अटींवर लक्ष देणे योग्य आहे.
    1) ती परक्या पुरूषांसमोर पडद्याशिवाय जाऊ शकत नाही. त्याच्यासमोर जाताना तिला इस्लामच्या शिकवणुकीनुसार शालीन पोषाख करावा आणि पडद्याची उपयुक्त व्यवस्था करावी लागेल.     ”हे पैंगबर (स.) इमानधारक स्त्रियांना सांगा की त्यांनी आपल्या दृष्टींची जपणूक करावी आणि आपल्या लज्जास्थानांचे रक्षण करावे आणि आपला साजशृंगार दर्शवू नये, त्या व्यतिरिक्त जे सहजासहजी प्रकट होईल.” (दिव्य कुरआन, 24:31).     ” हे पैगंबर (स.) आपल्या पत्नी व मुली आणि इमानधारकांच्या स्त्रियांना सांगा की आपल्या चादरीचे पदर आपणावर आच्छादून ठेवत जा, ही अधिक योग्य पद्धत होय जेणेकरून त्या ओळखल्या जाव्यात आणि त्रास दिला जाऊ नये.”                             (दिव्य कुरआन , 33:59).
    2) हावभाव व बोलण्यात मृदुपणा नसावा आणि बेधडक बोलण्यापासून वाचले पाहिजे ज्यामुळे चारित्र्यहीनतेचे रस्ते मोकळे व्हावेत. ” हे पैगंबर (स.) च्या पत्नीनों! तुम्ही सामान्य स्त्रियांप्रमाणे नाहीत, जर तुम्ही अल्लाहचे भय बाळगणार्‍या असाल तर हळू आवाजात बोलत जाऊ नका की विकृत हृदयाचा एखादा माणूस लालसेत पडेल, तर स्पष्ट सरळ आवाजात बोला.” (दिव्य कुरआन, 33:32)
    3) ज्याच्याशी लग्नसंबंध होऊ शकतो अशा कोणत्याही पुरूषांबराबर (स्त्रीने) एकांतात राहू नये. स्त्री आणि लग्नसंबंध होऊ शकेल असा पुरूष एकांतात राहतील तर त्यांच्याबरोबर तिसरा सैतान असतो.” (हदीस : मुसनद अहमद).
4) कामाची दशा आणि कामाच्या ठिकाणची परिस्थिती अशी असू नये, ज्यामध्ये तिच्या स्त्रीसंबंधीच्या दुर्बलता, आवश्यकता आणि शरीअतच्या गरजांचा संकोच होऊ नये. हे तत्त्व कामाच्या वाटणीने, ज्याची चर्चा मागे झाली आहे, स्पष्ट आहे. या अटीच्या परिणामामुळे भांडवलवादी शक्तींना शोषणाची संधी मिळत नाही, जी व्यवसाय आणि स्त्रियांच्या बरोबरीच्या नावावर केली जात आहे.

नग्नता आणि अश्‍लीलतेसंबंधी
इतिहासाच्या प्रत्येक काळात अश्‍लीलता भांडवलदाराचे हत्यार राहिले आहे. देहव्यापार एक फार प्रसिद्ध व्यवसाय आहे. म्हणून  इस्लामने अश्‍लीलता आणि देहव्यापाराचे निर्मुलन करण्यासाठी विशेष उपाय योजले आणि मुळापर्यंत जाऊन त्याचे दरवाजे बंद केले. इस्लामने स्वेच्छा आणि व्यापारी आधारावरील प्रत्येक प्रकारच्या शरीर संबंधास अवैध ठरविले आहे, जे विवाहबाह्य आहे. अवैध शरीरसंबंधास दंडनीय गुन्हा ठरविला आहे आणि कठोर शिक्षेची तरतूद केली आहे, इतकेच नव्हे तर यापुढे जाऊन त्यास कारणीभूत होणार्‍या प्रेरक तत्वांना निषिद्ध ठरविले आहे.
    फक्त व्याभिचारच नाही तर अश्‍लील चित्रे, अश्‍लील साहित्य, अश्‍लील संभाषन, अश्‍लील विचारापर्यंत सर्व प्रकारच्या अश्‍लीलतेचा इस्लामने पूर्णपणे निषिद्ध केले आहे.
    ”अल्लाह न्याय, भलाई आणि नातेवाईकांचे हक्क अदा करण्याची आज्ञा देतो, आणि दुष्कर्म व स्वैराचार आणि अन्याय व अत्याचाराची मनाई करतो. तो तुम्हाला उपदेश करतो जेणेकरून तुम्ही बोध घ्यावा.” (दिव्य कुरआन, 16:90). ” हे पैगंबर (स.) यांना सांगा की माझ्या पालनकर्त्याने ज्या वस्तू निषिद्ध केल्या आहेत त्या तर अशा आहेत, निर्लज्जपणाची कामे मग ती उघड असोत अथवा गुप्त आणि पाप आणि सत्याच्या विरोधात अतिरेक आणि अल्लाहबरोबर तुम्ही एखाद्या अशाला भागीदार कराल ज्याच्या संबंधात त्याने कोणतेही प्रमाण उतरविले नाही, आणि असे की अल्लाहच्या नावाने तुम्ही एखादी अशी गोष्ट सांगावी जिच्यासंबंधी तुम्हाला ज्ञान नसेल (की ती खरोखर त्यानेच फर्माविले आहे).” (दिव्य कुरआन, 7:33). ”हे पैगंबर (स.) यांना सांगा की, ” या मी तुम्हाला ऐकवितो की तुमच्या पालनकर्त्याने तुमच्यावर काय निर्बंध घातले आहेत. व  अश्‍लील गोष्टीच्या जवळपासदेखील फिरकू नका. मग त्या उघड असोत अथवा गुपित.”  (दिव्य कुरआन, 6:151)
    अश्‍लीलतेचे दरवाजे इस्लाम किती कणखरपणे बंद करतो याचा अंदाज या हदीसने होतो. पैगंबर मुहम्मद (स.)म्हणाले, ” डोळ्याच्या व्याभिचार पाहणे आहे, जीभेचा व्याभिचार बोलणे आहे आणि मनाचा व्याभिचार इच्छिणे आहे, जननेंद्रिय त्याची पूर्तता करतो किंवा त्यास नकार देते.” (हदीस : बुखारी).
    पाहण्याची मनाई फक्त वस्तू व अवयवापर्यंतच मर्यादित नाही. चित्र, व्हीडिओ, वेबकॉन्फरन्स इत्यादींचासुद्धा त्यात समावेश आहे. कोणत्याही स्त्रीच्या आकाराचे विस्तृत वर्णन करणे किंवा तिच्या छुप्या सौंदर्याचे चित्रांकन करणे हेसुद्धा इस्लाम पसंद करत नाही.
    ”कोणत्याही स्त्रीने एखाद्या स्त्रीचे आपल्या पतीसमोर (तिच्या) आकाराचे असे वर्णन करू नये जणूकाही तो तिला समोर पाहात आहे.” (हदीस : बुखारी).
    ज्या व्यापारामार्फत अश्‍लीलतेचा प्रचार-प्रसार तो व्यापार इस्लाम निष्क्रिय ठरवितो. जी व्यक्ती व्यापार, जाहिरात किंवा कोणत्याही माध्यमातून लोकांमध्ये अश्‍लीलतेचा प्रसार करते, पवित्र कुरआन त्या व्यक्तीस कठोर यातनेचा इशारा देतो.
    ” जे लोक इच्छितात की इमानधारकांच्या समुदायात अश्‍लीलता पसरावी ते लोक इहलोकात व परलोकात दु:खदायी शिक्षेस पात्र आहेत. अल्लाह जाणतो आणि तुम्ही जाणत नाही.” (दिव्य कुरआन, 24:19).
    पोर्नोग्राफी (अश्‍लील साहित्य, फिल्म वगैरे) अथवा याच्याशी संबंधित सर्व गोष्टींचा व्यापार निषिद्ध आहे. यातील कोणत्याही व्यापाराला कसल्याही प्रकारची मदत निषिद्ध आहे. अशा कंपनीचे शेअर विकत घेणे निषिद्ध आहे. ज्या कोणाचे थोडे भांडवल या व्यापारात लागले असेल तेही निषिद्ध. एखादी व्यक्ती इंटरनेटचा कॅफे चालवित असेल तर त्याने आपल्या कॅफेमध्ये चुकीची साईड पाहिली जाऊ नये यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. अल्लाहचे पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी म्हटले आहे. ” जेव्हा अल्लाह कोणत्याही गोष्टीची मनाई करतो तेव्हा त्याची किंमत (घेणे आणि देणे) याससुद्धा मनाई करतो.” (हदीस : मुसनद अहमद, अबु दाऊद).
    याप्रमाणे इस्लामने अश्‍लीलतेच्या उद्योगधंद्यात सहभागी असणारे, विकत घेणारे, त्यामध्ये भांडवल लावणारे आणि त्यांची कोणत्याही प्रकारे मदत करणारे अशा सर्वांचे रस्ते बंद केले आहेत. देहव्यापार तर इस्लामी समाजात अजिबात चालू शकत नाही. पवित्र कुरआनने दासींकडून असे काम करविणे (याची त्या काळातील सदाचारी लोकांतही प्रथा होती) यास मनाई केली आहे.
    ”आणि आपल्या दासींना आपल्या ऐहिक लाभापोटी वेश्या व्यवसायासाठी अगतिक करू नका. जेव्हा त्या स्वत: सच्चरित्र राहू इच्छित असतील.” (दिव्य कुरआन, 24:33.) क्रमश:

माननीय सईद खुदरी (रजि.) यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्याकडे एक महिला आली आणि आम्ही पैगंबरांजवळ बसलो होतो. `ती म्हणाली, ‘‘माझे पती सफवान बिन  मुत्तिल मला मारहाण करतात. जेव्हा मी नमाज अदा करीत असते आणि जेव्हा मी रोजा धारण करते तेव्हा मला रोजा मोडण्यास सांगतात आणि ते ‘फजर’ची (सूर्योदयापूर्वीची) नमाज  सूर्योदय होण्यापूर्वी अदा करीत नाहीत.’’ अबू सईद (रजि.) म्हणतात की सफवान तेथेच बसले होते. तेव्हा पैगंबरांनी सफवान यांना त्यांच्या पत्नीच्या तक्रारीबाबत विचारणा केली तेव्हा  त्यांनी उत्तर दिले, ‘‘हे अल्लाहचे पैगंबर! नमाज अदा केल्यानंतर मारहाण करण्याच्या तक्रारीची हकीकत अशी आहे की ती दोन-दोन सूरहचे पठण करते आणि मी तिला तसे करण्यास  मनाई करतो.’’ पैगंबर मुहम्मद (स.) म्हणाले, ‘‘एकच सूरह पुरेशी आहे.’’ सफवान पुन्हा म्हणाले, ‘‘रोजा मोडण्याच्या तक्रारीची हकीकत अशी की रोजा धारण करीत राहते आणि मी  तरूण मनुष्य आहे, संयम राखू शकत नाही.’’ तेव्हा पैगंबर म्हणाले, ‘‘एखादी स्त्री आपल्या पतीच्या परवानगीशिवाय रोजा (ऐच्छिक) धारण करू शकत नाही.’’ त्यानंतर सफवान   म्हणाले, ‘‘सूयोदयानंतर नमाज अदा करण्याबाबत सांगायचे झाले तर आम्ही सूर्योदयापूर्वी झोपेतून न उठण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या घराण्याचे आहोत.’’ पैगंबर म्हणाले, ‘‘हे सफवान!  जेव्हा तुम्हाला जाग येईल तेव्हा तुम्ही नमाज अदा करा.’’ (अबू दाऊद)

स्पष्टीकरण
(१) पतींना हा अधिकार नाही की त्यांनी आपल्या पत्नींना फर्ज (अनिवार्य) नमाज अदा करण्यापासून रोखावे. महिलेकरिता हे आवश्यक आहे की तिने पतीच्या इच्छांचा आदर करावा  आणि धर्मपरायणतेच्या उत्साहापोटी तिने मोठमोठ्या सूरहचे पठण करू नये. ऐच्छिक नमाजबाबत असे की तिने पतीच्या गरजांकडे लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे. पतीच्या  परवानगीशिवाय ऐच्छिक नमाज अदा करू नये. तसेच ऐच्छिक रोजादेखील पतीच्या परवानगीशिवाय ठेवू नये.
(२) सफवान बिन मुअतिल रात्रीच्या वेळी लोकांच्या शेतांमध्ये सिंचनाचे पाणी सोडण्याचे काम करीत होता. रात्रीचा अधिकांश भाग अशाप्रकारे कष्ट करण्यात जात असेल तर मनुष्याला  वेळेवर फजरच्या नमाजसाठी जाग येणे शक्य नाही. सफवान बिन मुअतिल उच्च दर्जाचे सहाबी (पैगंबर मुहम्मद स. यांचे अनुयायी - साथीदार) होते. त्यांच्या बाबतीत असे म्हणणे चुकीचे ठरेल की ते फजरच्या नमाजच्या बाबतीत निष्काळजीपणा करतील. असे योगायोगाने होत असेल की ते रात्री उशिरा झोपले असतील आणि कोणी त्यांना उठविले नसेल आणि  फजरची नमाज राहून गेली. ही परिस्थिती पाहून पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘हे सफवान! जेव्हा तुम्ही झोपेतून जागे व्हाल तेव्हा फजरची नमाज अदा करा.’’ अन्यथा जर  पैगंबरांजवळ ते नमाजच्या बाबतीत निष्काळजीपणा व गफलत करणारे असते तर पैगंबर त्यांच्यावर नाराज झाले असते.

माननीय असमा बिन्ते यजीद यांच्या कथनानुसार, मी आपल्या काही समवयस्क मुलींसोबत बसले होते आणि आमच्या जवळून पैगंबर मुहम्मद (स.) गेले. पैगंबरांनी आम्हाला सलाम  केला आणि म्हणाले, ‘‘तुम्ही चांगला व्यवहार करणाऱ्या पतींच्या कृतघ्न बनू नका.’’ आणि मग म्हणाले, ‘‘तुम्हा महिलांपैकी काहींची अशी स्थिती असते की आपल्या आईवडिलांच्या घरी  दीर्घकाळपर्यंत कुमारिका राहतात, मग अल्लाह त्यांना पती देतो आणि त्यांना अपत्य होते, मग एखाद्या गोष्टीवरून त्यांना राग येतो आणि पतींना म्हणतात, मला तुझ्याकडून कधी  विश्रांती लाभली नाही, तू माझ्याशी कसलाही उपकार केलेला नाहीस.’’ (हदीस : अल अदबुल मुफरद)

स्पष्टीकरण
या हदीसमध्ये महिलांना कृतघ्नतेपासून वाचण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले आहे. हा रोग सर्वसाधारणपणे महिलांमध्येच आढळतो. म्हणून महिलांना त्यापासून अलिप्त राहण्याचा खूप प्रयत्न करायला हवा.

माननीय औफ बिन मालिक यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘मी आणि करपलेल्या चेहऱ्याची महिला अंतिम निवाड्याच्या दिवशी या दोन बोटांसारखे असू.’’ (यजीद बिन जरीअ यांनी ही हदीस कथन करताना आपल्या हाताचे मधले बोट आणि अंगठ्याजवळचे बोटाकडे इशारा केला) म्हणजे ती महिला जिचा पती मरण पावला आणि  घराण्याची प्रतिष्ठा आणि वैयक्तिक रूप व सौंदर्य असतानादेखील तिने मेलेल्या पतीच्या मुलांकरिता स्वत:ला विवाहापासून दूर ठेवले, इतकेच काय ती मुले तिच्यापासून अलिप्त झाली  किंवा मृत्यूमुखी पडली. (हदीस : अबू दाऊद)

स्पष्टीकरण
जर एखादी महिला विधवा झाली आणि तिची लहानलहान मुले असतील आणि लोक तिच्याशी विवाह करू इच्छितही असतील, परंतु ती आपल्या त्या निराधार मुलांच्या संगोपणासाठी  विवाह करीत नाही आणि अब्रू व निष्कलंक राहून जीवन व्यतीत करते. तर अशा महिलेला अंतिम निवाड्याच्या दिवशी पैगंबर मुहम्मद (स.) यांचे सान्निध्य प्राप्त होईल.

माननीय  सुराका बिन मालिक (रजि.) यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘मी तुम्हाला उत्तम सदका (दानधर्म) सांगू का? ती जी तुझी मुलगी तुझ्याकडे परत पाठविली  गेली आहे आणि तिला तुझ्या व्यतिरिक्त दुसरे कोणी कमवून खाऊ घालणारा नाही.’’ (हदीस : इब्ने माजा)

स्पष्टीकरण
अशी मुलगी जिची कुरूपता किंवा शारीरिक कमतरतेमुळे लग्न होऊ शकले नाही किंवा लग्नानंतर घटस्फोट झाला आहे आणि तुमच्याव्यतिरिक्त तिचे पालनपोषण करणारा कोणीही  नाही तर तिच्यावर जो काही खर्च कराल तो अल्लाहच्या दृष्टीने उत्तमोत्तम सदका (दान) असेल.

अनाथाचा अधिकार
माननीय सहल बिन सअद यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘मी आणि अनाथाचे पालनपोषण करणारा आणि दुसऱ्या वंचितांचे पालनपोषण करणारा आम्ही  दोघे स्वर्गात अशाप्रकारे असू.’’ असे म्हणून पैगंबरांनी मधले बोट आणि अंगठ्याजवळचे बोट दाखविले आणि त्या दोन बोटांमध्ये थोडेसे अंतर ठेवले. (हदीस : बुखारी)

स्पष्टीकरण
अनाथांचे पालनपोषण करणारे स्वर्गात पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्याजवळ राहतील आणि ही शुभवार्ता फक्त अनाथांचे पालनपोषण करणारांसाठीच नाही तर विवश आणि वंचित लोकांचे पालनपोषण करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीसाठी आहे.

माननीय अबू हुरैरा (रजि.) यांच्या कथनानुसार, पैगंबर मुहम्मद (स.) यांनी सांगितले, ‘‘मुस्लिमांच्या घरात सर्वांत उत्तम घर ते आहे ज्यात कोणी अनाथ असेल आणि त्याच्याशी  चांगली वर्तणूक केली जात असेल आणि मुस्लिमांचे सर्वांत वाईट घर ते आहे ज्यात कोणी अनाथ असेल आणि त्याच्याशी वाईट व्यवहार केला जात असेल.’’ (इब्ने माजा)

माननीय अबू  हुरैरा (रजि.) यांच्या कथनानुसार, एका मनुष्याने पैगंबर मुहम्मद (स.) यांना आपल्या मनाचा निष्ठूरपणा आणि कठोरपणा सांगितला, तेव्हा पैगंबर म्हणाले, ‘‘अनाथाच्या  डोक्यावर सहानुभूतीचा हात फिरवा आणि गरिबांना जेवू घाला.’’ (हदीस : मिश्कात)

स्पष्टीकरण
जर एखाद्या मनुष्याला आपल्या मनाच्या कठोरतेचा इलाज करण्याची इच्छा असेल तर त्याने सहानुभूती व कृपेने काम करण्याची सुरूवात करावी. गरजवंत व निराधार लोकांची गरज भागवावी आणि त्यांच्या कामांमध्ये त्यांची मदत करावी तेव्हा त्याच्या मनाचा कठोरपणा नष्ट होईल आणि त्याच्या मननात दया व कृपा निर्माण होईल.

Quran
एखादे पुस्तक वाचकाला चांगल्या प्रकारे समजण्यासाठी आवश्यक आहे की त्याला पुस्तकाचा विषय माहीत असावा. त्या पुस्तकाचा हेतू व उद्देश आणि त्याची मध्यवर्ती कल्पना माहीत असावी. पुस्तकाची वर्णनशैली त्याच्या परिचयाची असावी. पुस्तकातील परिभाषा आणि तिची विशिष्ट स्पष्टीकरणात्मक शैली याचीही त्याला ओळख असावी. तसेच त्या पुस्तकातील निवेदने, त्यांच्या सकृतदर्शनी मजकुरामागे ज्या वर्तमानांशी व मामल्यांशी संबंधित असतील, ते वर्तमान व ते मामलेही वाचकाच्या दृष्टीसमोर असणे जरूरीचे असते. सर्वसाधारणपणे जी पुस्तके आम्ही वाचत असतो त्यांच्यात या सर्व गोष्टी सहजपणे सापडत असतात, म्हणून त्यांच्या विषयांचा ठाव घेण्यासाठी आम्हाला फारसे कष्ट जाणवत नाहीत. परंतु इतर पुस्तकात ज्याप्रकारे सदरहू गोष्टी सहजपणे उपलब्ध होण्याची आम्हाला सवय आहे त्याप्रकारे त्या, कुरआनात आम्हाला आढळत नाहीत. म्हणून आमच्यापैकी एखादा जेव्हा कुरआनचे वाचन सुरू करतो तेव्हा त्याला ग्रंथाचा विषय, त्याचा हेतू व त्याचा उद्देश आणि त्याच्या मध्यवर्ती कल्पनेचा छडाच लागत नाही. कुरआनाची वर्णनशैली व त्याच्या स्पष्टीकरणाची पद्धतही त्याला काहीशी अपरिचित वाटते. तर बहुतेक ठिकाणी त्यातील मजकुराची पाश्र्वभूमीदेखील त्याच्या दृष्टीपासून लपलेली राहते. याचा परिणाम असा होतो की विविध आयतींमध्ये बुद्धिमत्तेचे जे मोती विखुरले आहेत त्याचा कमी वा अधिक प्रमाणात लाभ घेऊनदेखील ईशवाणीच्या खऱ्या आत्म्यापर्यंत पोहोचण्यापासून मनुष्य वंचितच राहतो. त्याला ग्रंथज्ञान प्राप्त होण्याऐवजी त्यातील काही पुâटकळ स्वरूपाच्या मुद्यांवर व लाभांवर समाधान मानावे लागते. म्हणून पुष्कळसे लोक कुरआनच्या वाचनानंतर शंकाग्रस्त बनत असतात. त्यांचे दिशाभूल होण्याचे एक कारण असेही आहे की कुरआन आकलनाच्या या आवश्यक मूलतत्त्वांशी अनभिज्ञ राहून वाचन करीत असताना त्याच्या पृष्ठांवर विविध विषय विखुरले असल्याचे त्यांना दिसते आणि बव्हंशी आयतींचा अर्थ त्यांच्यावर उघड होत नसतो. त्यांना बऱ्याचशा आयती अशा दिसतात की ज्या आपल्या जागी स्वत: तर बुद्धिमत्तेच्या प्रकाशाने झगमगत आहेत परंतु मजकुरातील संदर्भाशी त्या पूर्णपणे विसंगत वाटतात. अनेक ठिकाणी स्पष्टीकरणाची माहिती आणि वर्णनशैलीचे ज्ञान नसल्यामुळे असे लोक आयतींच्या खऱ्या अर्थापासून भरकटले जाऊन दुसरीकडेच निघालेले असतात. तर पुष्कळ प्रसंगी पाश्र्वभूमीची माहिती नसल्यामुळे त्यांना तीव्र स्वरूपाच्या गैरसमजुतींना सामोरे जावे लागते.

माणसामध्ये नैतिक संवेदना ही एक नैसर्गिक संवेदना आहे. ती काही गुणांना पसंत व काही गुणांना नापसंत करते. ही संवेदना वैयक्तिकरीत्या माणसामध्ये कमी अधिक प्रमाणात असली तरी मानवी बुद्धीने सामुदायिकपणे नेहमी नीतीच्या काही गुणांना चांगले आणि काही गुणांना वाईट ठरविलेले आहे. सत्य, न्याय, वचनपालन व विश्वासपात्रता यांना नेहमी मानवी नीतीमध्ये प्रशंसेस पात्र मानले गेले आहे आणि कोणत्याही काळात असत्य, अत्याचार, वचनभंग व विश्वासघात यांना पसंत केले गेले नाही. सहानुभूती, दया, उदारता व मनाचा मोठेपणा यांची नेहमीच कदर केली गेली आहे. स्वार्थ, निष्ठुरता, कंजूषपणा, संकुचित दृष्टी यांना कधीही मानाचे स्थान प्राप्त झालेले नाही. धैर्य व सहनशीलता, दृढनिश्चय, गंभीरता, धाडस व हिंमत व शौर्य हे ते गुण आहेत, ज्यांना सदैव प्रशंसा लाभली आहे. उतावळेपणा, पोरकटपणा, चंचलता, उत्साहीनता व भ्याडपणा यांना कधीही चांगल्या नजरेने पाहण्यात आलेले नाही. आत्मसंयम, स्वाभिमान, सौजन्य व मनमिळाऊपणा यांची गणना सद्‌गुणात होत आली आहे. विकारादीनता, क्षुद्रपणा, असभ्यता व उद्धटपणा यांचा कधीही चांगल्या गुणांच्या यादीमध्ये समावेश झालेला नाही. कर्तव्यतत्परता, एकनिष्ठता, दक्षता आणि जबाबदारपणा यांचा नेहमी आदर केला गेला. कर्तव्य पराड्‌मुख, अप्रामाणिक, कामचुकार व बेजबाबदार यांना कधी चांगल्या नजरेने पाहण्यात आलेले नाही. याचप्रमाणे सामूहिक जीवनाच्या चांगल्या व वाईट गुणांच्या बाबतीतसुद्धा मानवतेचा निर्णय एकमुखीच झालेला आहे.
ज्यामध्ये शिस्त व नियमबद्धता असते, परस्पर सहकार्य व सहयोग असतो, आपापसात प्रेम व सद्‌भाव असतो, सामूहिक न्याय व सामाजिक समता असत, प्रशंसेस पात्र नेहमी तो समाज झाला आहे. भेदभाव, गोंधळ बेशिस्त, अव्यवस्था, दुही, परस्पराबद्दल दुर्भाव, अत्याचार, असभ्यता यांची सामूहिक जीवनाच्या कल्याणकारक गोष्टीमध्ये कधी गणना झालेली नाही. असाच प्रकार चारिÍयाच्या सदाचार व दुराचाराबद्दलसुद्धा आहे. चोरी, व्यभिचार, खून, दरोडा, फसवेगिरी, लाच लुचपत यांना कधी चांगले आचरण मानले गेले नाही. शिवीगाळ, अत्याचार, कुचाळी, चहाडी, हेवा, मत्सर, आळ, बदनामी, दंगेखोरी यांना कधी सदाचार मानला गेला नाही. लबाड, अहंकारी, दंगलबाज, ढोंगी, हटधर्म व आधाशी लोकांचा कधी चांगल्या लोकांमध्ये समावेश करण्यात आला नाही. याउलट आईवडिलांची सेवा, नातलगांचे साहाय्य, शेजारपाजाऱ्यांशी चांगली वागणूक, मित्रांच्याबरोबर निष्ठा, दुर्बलांचे समर्थन, अनाथ व निराधारांची देखभाल, रोग्यांची शुश्रूषा आणि आपदग्रस्त लोकांचे साहाय्य यांना नेहमी सदाचार मानला गेला आहे. सुशील मधुरभाषी, सौम्य वृत्तीच्या व शुभचिंतक लोकांना नेहमी आदराने पाहिले गेले आहे. सरळमार्ग व शुभचिंतक लोकांनाच मानवता आपला चांगला घटक मानत आलेली आहे. प्रत्येक बाबतीत ज्यांच्यावर विश्वास ठेवला जाऊ शकतो, ज्यांचे बाह्यरूप व अंतरंग सारखे आहे, ज्यांच्या उक्ती व कृतीमध्ये मेळ व सुसंगती आहे, जे आपल्या हक्काच्या बाबतीत अल्पसंतुष्ट व इतरांच्या हक्काच्या बाबतीत उदार आहेत, जे स्वत: शांततेचे जीवन जगतात व इतरांना शांततामय जीवन जगू देतात, ज्यांच्याकडून प्रत्येकजण चांगल्याची आशा करतो व कोणालाही त्यांच्याकडून वाईट होण्याचे भय नसते, अशा लोकांचासुद्धा मानवतेने आपल्या चांगल्या घटकात समावेश केलेला आहे.
यावरून स्पष्ट होते की मानवी नैतिक तत्वे वस्तुत: अशी जागतिक सत्ये आहेत ज्यांना सर्व लोक नेहमी परिचित झालेले आहेत. सदाचार व दुराचार यांना शोधण्याची आवश्यकता नाही. त्या काही लपलेल्या गोष्टी नसून मानवाच्या चांगल्या परिचयाच्या आहेत. यांची जाणीव माणसाला स्वाभाविकरीत्या व्हावी अशी योजना केली गेली आहे आणि म्हणूनच पवित्र कुरआन आपल्या भाषेत सदाचाराला ""मअरुफ'' (चांगले) व दुराचाला "मुनकर'' (वाईट) या शब्दांनी संबोधितो, म्हणजे सदाचार तो आहे जो सर्वांना आवडतो आणि दुराचार तो ज्याला कोणीही पसंत करीत नाही. याच वस्तुस्थितीला पवित्र कुरआनने माणसाला अल्लाहने चांगले व वाईट ओळखण्याचे ज्ञान व विवेकशक्ती अंत:प्रेरणेने दिले आहे, असे म्हटले आहे.
प्रश्न हा आहे की नीतीचा चांगला व वाईटपणा सुपरिचित असताना आणि गुण सद्‌गुण व काही दुर्गुण असल्याबद्दल लोकांचे नेहमी एकमत असताना जगामध्ये निरनिराळ्या नैतिक व्यवस्था का अस्तित्वात आहेत? त्यांच्यामध्ये जो फरक आहे तो कोणत्या आधारावर आहे? आणि आम्ही जेव्हा इस्लामची स्वतंत्र अशी एक जीवन व्यवस्था आहे असे म्हणतो ते कोणत्या आधारावर आणि नीतीच्या प्रश्नात इस्लामची ती खास वैशिष्टयपूर्ण देणगी कोणती?
हा प्रश्न समजावून घेण्यासाठी आपण जेव्हा जगातील निरनिराळ्या नैतिक व्यवस्थेची पाहणी करतो तेव्हा प्रथम नजरेस एक फरक आपल्याला आढळून येतो. निरनिराळ्या नैतिक गुणांना जीवनाच्या संपूर्ण व्यवस्थेमध्ये सामावून घेणे आणि त्यांची मर्यादा, त्यांचे स्थान व त्यांचे कार्य ठरविणे आणि त्यांच्यामध्ये एकवाक्यता कायम करणे या बाबीमध्ये या सर्व व्यवस्था एकदुसऱ्याहून भिन्न आहेत. अधिक विचार केल्यास या फरकाचे कारणही स्पष्ट होते. वस्तुत: नैतिक उच्चनीचतेचे प्रमाण ठरविणे आणि चांगल्या व वाईटाच्या ज्ञानाचे साधन निश्चित करणे याबाबतीत त्याच्यामधील विभिन्नता हे त्या फरकाचे कारण आहे आणि त्यांच्यामध्ये या बाबतीतही मतभेद आहेत की नैतिक कायद्याच्या मागे अंमलबजावणीची शक्ती कोणती असावी की जिच्या सामथ्र्याद्वारे त्याची अंमलबजावणी व्हावी? आणि माणसाला या कायद्यानुसार आचरण करण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या गोष्टी कोणत्या आहेत? परंतु जेव्हा आपण या मतभेदाच्या कारणाचा शोध घेतो तेव्हा शेवटी ही वस्तुस्थिती उघड होते की या सर्व नैतिक व्यवस्थेचे मार्ग ज्या मूळ गोष्टीने वेगवेगळे केले आहेत ती ही आहे की त्याच्यामध्ये विश्वाची कल्पना, विश्वामधील माणसाचे स्थान व मानवी जीवनाचा उद्देश याबद्दल मतभेद आहेत आणि याच मतभेदाचे अथपासून इतिपर्यंत त्यांचा आत्मा, त्यांची वृत्ती व त्यांचे स्वरूप यांना एक दुसऱ्यापासून अगदी भिन्न करून टाकले आहे.
मानवी जीवनात खरे निर्णयात्मक प्रश्न हे आहेत की या विश्वाचा कोणी ईश्वर आहे किंवा नाही? आहे तर मग तो एक आहे की अनेक? ज्याचे ईशत्व मानावयाचे त्याचे गुण काय आहेत? मनुष्याशी त्याचा संबंध काय आहे? त्याने मनुष्याच्या मार्गदर्शनाची काही व्यवस्था केली आहे किंवा कसे? मनुष्य त्यांच्यासमोर उत्तरदायी आहोत किंवा नाही? उत्तरदायी आहे तर कोणत्या प्रकारचे उत्तरदायित्व आपल्यावर आहे? आणि ज्याला समोर ठेवून आपण कार्य करतो तो आमच्या जीवनाचा उद्देश व शेवट काय आहे? या प्रश्नांच्या उत्तराचे स्वरूप जसे असेल त्यानुसारच जीवनाची व्यवस्था ठरेल आणि त्याला अनुरूप अशी नैतिक व्यवस्था तयार होईल.
या छोट्याशा भाषणात जगातील निरनिराळ्या जीवनव्यवस्थेचा परामर्श घेऊन कोणत्या व्यवस्थेने या प्रश्नाचे काय उत्तर दिले आहे आणि त्या उत्तराचा, त्याचे स्वरूप व मार्गाच्या निश्चितीवर काय प्रभाव पडला आहे हे दाखवून देणे कठीण आहे. येथे फक्त इस्लामसंबंधी निवेदन आहे की तो या प्रश्नांचे काय उत्तर देतो आणि त्या आधारावर कोणत्या विशिष्ट प्रकारची नैतिक व्यवस्था अस्तित्वात येते.
इस्लामचे उत्तर हे आहे की या विश्वाचा स्वामी अल्लाह आहे आणि तो अल्लाह एकटाच आहे. त्यानेच या विश्वाला निर्माण केले आहे. तोच याचा एकमात्र स्वामी, शासक व पालनकर्ता आहे आणि त्याच्या आज्ञापालनावरच ही सारी व्यवस्था कार्य करत आहे. तो बुद्धिमान आहे, सर्व शक्तिमान आहे, दृश्य व अदृश्य गोष्टी जाणणारा आहे, तो सर्व दोषापासून व सर्व वैगुण्यापासून पवित्र आहे आणि त्याचे ईशत्व अशा पद्धतीवर कायम आहे ज्यामध्ये कसलीही वक्रता अगर गोंधळ नाही. माणूस त्याचा जन्मजात गुलाम आहे. त्याचे काम हेच आहे की त्याने आपल्या निर्मात्याची गुलामी व आज्ञापालन करावे. त्याचे जीवन म्हणजे अल्लाहची संपूर्ण गुलामी दुसरी कोणतीही पद्धत त्याच्यासाठी योग्य नाही आणि या गुलामीची - आज्ञापालनाची - पद्धत ठरविणे हे माणसाचे काम नसून तो ज्याचा गुलाम आहे त्या अल्लाहचे काम आहे. अल्लाहने त्याच्या मार्गदर्शनासाठी पैगंबर पाठविले आहेत आणि ग्रंथ उतरविले आहेत. माणसाचे हे कर्तव्य आहे की त्याने आपल्या जीवनाची व्यवस्था याच मूळ शिकवणीच्या आधारावर बनवावी. माणूस आपल्या जीवनाच्या सर्व कामाबद्दल अल्लाहसमोर उत्तरदायी आहे आणि हे उत्तरदायित्व त्याला या जगात नव्हे तर आखिरतमध्ये करावयाचे आहे. जगातील सध्याचे जीवन हा परीक्षेचा अवधी आहे आणि येथे माणसाची सारी धावपळ या ध्येयावर केंद्रित झाली पाहिजे की परलोकाच्या उत्तरदायित्वात अल्लाहसमोर त्याने यशस्वी व्हावे. या परीक्षेत माणूस आपल्या संपूर्ण अस्तित्वासह सामील आहे. त्याच्या सर्व शक्तीची व योग्यतेची परीक्षा आहे. माणसाचा साऱ्या विश्वात ज्या ज्या वस्तूशी जसा जसा संबंध येतो, त्याची निस्पृह चौकशी केली जाईल की त्याने त्यांच्याशी कसा कसा व्यवहार केला आणि ही चौकशी ती शक्ती करणार आहे. तिने जमिनीचा कणन्‌-कण, हवा, पाणी, सृष्टीच्या लहरी आणि खुद्द माणसाचे अंत:करण व मेंदू आणि त्याचे हात व पाय यावरील त्याच्या हालचाली व स्तब्धता यांनाच नव्हे तर त्याच्या विचारांचा व संकल्पांचा खराखुरा पुरावा तयार ठेविला आहे.
हे ते उत्तर आहे जे इस्लामने जीवनाच्या मूलभूत प्रश्नांसंबंधी दिलेले आहे. ही विश्वाबद्दलची व मानवाबद्दची कल्पना त्या खऱ्या व परम कल्याणाला निश्चित करते, ज्यापर्यंत पोहोचणे हा माणसाच्या आचरणाचा, प्रयत्नांचा व त्याच्या धावपळीचा उद्देश असला पाहिजे आणि हे कल्याण म्हणजे ईशप्रसन्नता. इस्लामच्या नैतिक व्यवस्थेत याच प्रमाणाधारे एखाद्या आचरण पद्धतीची पारख करून हा निर्णय केला जातो की ही पद्धत चांगली आहे की वाईट. हे ठरविल्याने नीतीला तो कणा प्राप्त होतो ज्याच्याभोवती नैतिक जीवन फिरत असते आणि त्याची स्थिती नांगर नसलेल्या, जोराच्या वाऱ्यांनी, समुद्राच्या लाटांनी सैरावैरा हिंदोकळणाऱ्या जहाजासारखी होत नाही. ही निश्चिती एक केंद्रिय उद्देश समोर ठेविते. त्यानुसार जीवनामधील साऱ्या नैतिक गुणाची योग्य मर्यादा, योग्य स्थान व योग्य व्यावहारिक स्वरूप ठरविले जाते आणि आपल्याला ती कायमस्वरूपाची नैतिक मूल्ये लाभतात जी बदलत्या परिस्थितीतदेखील आपल्या जागी स्थिर व कायम राहू शकतात आणि सर्वांत मोठी गोष्ट ही आहे की ईशप्रसन्नता हे उद्दिष्ट ठरल्यानंतर नीतीला एक उच्चतम उद्देश प्राप्त होतो, ज्याआधारे नैतिक उन्नतीच्या संभावना अनंत होऊ शकतात आणि कोणत्याही परिस्थितीत त्या स्वार्थपणाच्या घाणीने मलीन होत नाहीत.
प्रमाणाबरोबरच इस्लाम आपल्या विश्वाबद्दलच्या व माणसाबद्दलच्या दृष्टिकोनाद्वारे नैतिक उच्चनीचतेच्या ज्ञानाचे एक कायमचे साधनसुद्धा उपलब्ध करून देतो. त्याने आपल्या नैतिक ज्ञानाला निव्वळ बुद्धी, इच्छा, अनुभव वा मानवी विद्येवर अवलंबून ठेवलेले नाही. तसे असते तर, त्याच्या सतत बदलणाऱ्या निर्णयाने आपले नैतिक आदेशसुद्धा बदलत गेले असते व त्यांना कधीच स्थिरता लाभली नसती. याउलट त्याने आपल्या एक निश्चित ज्ञानाचा झरा दिलेला आहे, म्हणजे ईशग्रंथ आणि त्याच्या पैगंबराची सुन्नत (पद्धत), याद्वारे आम्हाला प्रत्येक काळात नैतिक शिकवण लाभते आणि ही शिकवण वैयक्तिक जीवनाला लहान सहान प्रश्नापासून ते आंतरराष्ट्रीय राजकारणाच्या मोठमोठ्या समस्यांपर्यंत जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात व पैलूमध्ये आमचे मार्गदर्शन करते. त्यांच्यामध्ये जीवनाच्या व्यवहारावर नैतिक तत्वांचा अतिव्यापक असा वापर केला गेल्याचे आढळून येते. त्यामुळे कोणत्याही अवस्थेत दुसऱ्या कोणत्याही ज्ञानाच्या साधनाची आवश्यकता भासत नाही.
विश्वाबद्दलच्या व मानवाबद्दच्या इस्लामच्या याच कल्पनेमध्ये ती अंमलबजावणीची शक्तीसुद्धा आहे जी नैतिक कायद्याच्या पाठीशी असणे आवश्यक असते आणि ती शक्ती म्हणजे अल्लाहचे भय. आखिरतच्या (पारलौकिक) चौकशीची काळजी आणि कायमचे भवितव्य खराब होण्याचा धोका. इस्लाम जरी अशी एक शक्ती व लोकमत तयार करू इच्छितो जी सार्वजनिक जीवनामध्ये व्यक्ती¨ना व गटांना नीतीनियमाचे पालन करण्यावर विवश करणारी असेल आणि इस्लाम अशी एक राजकीय व्यवस्थादेखील प्रस्थापित करू इच्छितो जिच्या शासनाद्वारे नैतिक कायद्याला सक्तीने लागू केले जाईल, परंतु त्याचा खरा विश्वास या बाह्य दबावावर नाही तर त्या आंतरिक दबावावर आहे, ज्याचा अल्लाहवरील व आखिरतवरील (परलोकावरील) ईमान(श्रद्धा) मध्ये समावेश आहे. नैतिक आदेश देण्यापूर्व इस्लाम माणसाच्या मनात ही गोष्ट वसवितो की, तुझा व्यवहार "वस्तुत: त्या अल्लाहबरोबर आहे, जो प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक जागी तुला पाहात आहे. तू साऱ्या जगापासून स्वत:स लपवू शकतोस, परंतु त्याच्यापासून स्वत:स लपवू शकत नाहीस. साऱ्या जगाला धोका देऊ शकतोस, परंतु त्याला धोका देऊ शकत नाहीस. जगापासून पळून जाऊ शकतोस, परंतु त्याच्या पकडीपासून वाचून कोठे जाऊ शकत नाहीस. जग फक्त तुझ्या बाह्य रूपाला पाहू शकते, परंतु अल्लाह तुझ्या संकल्पांना व तुझ्या हेतूंनासुद्धा जाणतो. जगामधील या अल्पशा जीवनात तू जे वाटेल ते कर. परंतु तुला शेवटी एके दिवशी मरावयाचे आहे आणि त्या न्यायालयात तुला हजर व्हावयाचे आहे जेथे वकिली, लाचलुचपत, शिफारस, खोटी साक्ष, धोकेबाजी व फसवेगिरी हे काही चालू शकणार नाही आणि तुझ्या भविष्याचा निस्पृह निवाडा केला जाईल.'' ही निष्ठा निर्माण करून इस्लाम प्रत्येक माणसाच्या मनात एक पोलिस चौकीच बसवित आहे, जी आतून त्याला आदेशांचे पालन करण्यास विवश करीत असते, मग बाहेरून या आदेशांचे पालन करावयास लावणारे एखादे फौजदारी न्यायालय वा तुरूंग असो वा नसो. इस्लामच्या नैतिक कायद्यामागे खरी शक्ती हीच आहे जी त्याला अंमलात आणते. लोकमत व शासनाची शक्ती याच्या समर्थनार्थ असल्यास दुधात साखरच. नाहीपेक्षा फक्त ही श्रद्धा मुस्लिम व्यक्ती¨ना व मुस्लिम समाजाला सरळमार्ग लावू शकते, फक्त ही श्रद्धा माणसाच्या मनात रूजणे आवश्यक आहे.

- मुहम्मद फारूक खान

भाषांतर
- सय्यद ज़ाकिर अली


ईशअस्तित्वाची खरी संकल्पना काय आहे? त्यावर श्रद्धा ठेवण्याचा अर्थ आणि हेतू काय आहे? व्यावहारिक दृष्टिकोनानुसार ईश्वराशी आपला संबंध काय आहे? वगैरे प्रश्नांवर या छोट्याशा पुस्तिकेत मानवाच्या निसर्गस्वभावाशी सुसंगत चर्चा करण्यात आली आहे. मानव आणि सृष्टीचा निर्माता ईश्वराशी आशा आहे की तो वाचकवर्गास लाभ प्रदान करील, तसेच आम्ही ईश्वराचे अत्यंत आभारी आहोत की त्याने विशेष कृपा करून आम्हास हे सत्कार्य करण्याची सुबुद्धी आणि सामर्थ्य प्रदान केले.
   
आयएमपीटी अ.क्र. 190      -पृष्ठे - 65    मूल्य - 22                आवृत्ती - 1 (December 2010)


डाउनलोड लिंक : https://app.box.com/s/culr719h2pvvsmgpormz0emiqyn156ol

statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget